رویکردهای نظریه‌پردازی آیات تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی PDF چاپ نامه الکترونیک

رویکردهای نظریه‌پردازی آیات تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی*

امیرعلی لطفی* و عبدالهاشم میرزا**

چکیده

تصمیم‌گیری، جوهره و قلب وظایف مدیریت و سازمان است؛ به ‌گونه‌ای که در دانش مدیریت به طور گسترده مورد بحث قرارگرفته و در مدیریت اسلامی نیز آثاری نگاشته شده است. با تحقیقات انجام شده در آثار انتشار یافته اعم از کتاب‌ها، مقاله‌ها و مجله‌های علمی، می‌توان آیات مورد استناد محققان در موضوع تصمیم‌گیری را جمع‌آوری و طبقه‌بندی کرد که در این پژوهش صورت گرفته است.  هدف این پژوهش، تعیین «کمیت»، «کیفیت» و سطح تحلیل «استنادات قرآنی تصمیم‌گیری» در منابع مدیریت اسلامی است. این تحقیق با استفاده از نرم‌افزارهای نمایه مجلات و سامانه‌های جست‌وجوگر کتابخانه‌ای و با روش فرا تحلیل انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که از نظر «کمیت» حجم زیادی از آیات در سی منبع به موضوع تصمیم‌گیری استناد شده و از نظر «موضوعی» با احتساب موارد تکراری، 104 عنوان  در منابع مذکور از آیات استخراج شده که در این نوشتار به ده عنوان اصلی طبقه­بندی گردیده است؛ اما از نظر سطح تحلیلی و تولید «نظریه قرآنی»، مباحث در سه سطح، تحلیل شده­اند که اغلب آیات استنادی در سطح تأییدی و تطبیقی قرار دارند و در سطح نظریه‌پردازی تقریباً می­توان گفت وارد بحث نشده­اند. از نظر نگارنده، نظریه‌پردازی در این منابع  با رويكرد قرآنی صورت نگرفته و غالباً مطالب استنادی در حد تأیید و تطبیق مطرح شده‌اند؛ بنابراین نظریه‌پردازی در حوزه تصمیم‌گیری از منظر قرآن انجام نشده است.

 

واژگان کلیدی: قرآن، آیات تصمیم‌گیری، مدیریت اسلامی، نظریه‌پردازی.

مقدمه

با توجه به اهمیت و نقش تصمیم‌گیری در مدیریت، تصمیم‌گیری به عنوان یکی از مهم‌ترین وظایف مدیریت در سازمان مطرح است؛ لذا «تصميم‌گيري» از موضوعاتی است که در دانش مدیریت از سوی دانشمندان به تفصیل مورد بحث قرارگرفته و نظریه و الگوهای گوناگونی ارائه شده است. در جامعه اسلامی قرآن کریم به عنوان سند و کتاب جامع هدایت و مدیریت انسان و جامعه مطرح است و هر مسئله و موضوعی در چنین جامعه‌ای باید مبتنی بر فرهنگ قرآنی مورد بحث و بررسی قرار گیرد. دانشمندان اسلامی در آثار و نوشته‌های خود به ویژه در عصر حاضر درباره تصمیم‌گیری، مطالبی را به طور کلی تحت عنوان تصمیم‌گیری از دیدگاه اسلام بیان نموده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد کار علمی جامعی در این زمینه صورت نگرفته و نظریه قرآنی در تصمیم‌گیری ارائه نشده است؛ بنابراین، باید این موضوع را بر قرآن کریم عرضه و از آن استنطاق نمود و پاسخ قرآن را در این موضوع جویا شد. بر همین اساس، در این پژوهش به بررسی آیات و مستندات قرآنی تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی پرداخته تا «کمیت» و «کیفیت» مباحث قرآنی تصمیم‌گیری و جایگاه «نظریه‌پردازی» بر اساس آیات تبیین و تحلیل شود.

تبیین «تصمیم‌گیری» مبتنی بر آموزه‌های قرآن کریم نیاز اساسی‌ای است که در بین پژوهش‌های مدیریتی با رویکرد قرآنی کمتر به آن پرداخته شده یا خیلی کلی در ضمن مباحث دیگر اشاره‌وار مورد بحث قرار گرفته است؛ بدین جهت، مسئله اصلی در نوشتار حاضر عبارت است از: اینکه «کمیت»، «کیفیت» و «سطح تحلیل» آیات و مستندات قرآنی تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی و قرآنی چگونه است. و از دیدگاه نظریه‌پردازی و تولید نظریه در چه حد و جایگاهی قرار دارد؟

مفهوم‌شناسی تصمیم‌گیری

«تصمیم» در لغت به معنای قصد، اراده (دهخدا، لغت‌نامه 1377: 5/ 6775) است، اما در قرآن کریم به جای این واژه کلمه «عزم» به ‌کار رفته است که با مشتقاتش مجموعاً نُه مرتبه در آیات ذکر شده است (ر.ک: احقاف/ 39؛ بقره/ 235؛ محمد/ 21؛ آل‌عمران/ 186؛ لقمان/ 17؛ شوری/ 43؛ طه/ 115؛ آل‌عمران/ 159، بقره/ 227). «عزم» و «عزيمة» به معنای تصميم و پيمان قلبى بر انجام و گذراندن كار است (راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، 1412: 565). از نظر برخی لغت شناسان «عَزْم» به معنای قصد، اراده و تصميم است. در آیات Pفَإِذا عَزَمْتَ ...O (آل‌عمران/ 159) و Pوَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ...O (بقره/ 227) عزم به معنای تصميم و ثبات است؛ يعنى در او بر حفظ عهد، تصميم و استقامت نيافتيم و «عزم» در عبارت Pعزم الامورO (لقمان/ 17؛ شوری/ 43) به معنای معزوم است؛ يعنى صبر از کارهایی است كه بايد بر آن تصميم گرفت و خويشتن‏دار بود (قرشی، قاموس القرآن، 1371: 4/ 345). از نظر ابن منظور واژه «عَزْم» به معنای کوشش و تلاش است و عبارت «عزم علی الامر» به معنای اراده انجام فعل را کردن است (ابن منظور، لسان العرب، 1414: 12/ 399). از نظر برخی دیگر این واژه یک اصل دارد و آن عبارت است از: «قصد جازم»، یعنی مرتبه شدیده از قصد، در حالی که قصد قبل از اراده است؛ بنابراین، قصد جازم چیزی است شدید و مورد تأکید از نظر کیفی و از نظر استمرار و تدوام داشتن به‌گونه‌ای است که موجب تحقق اراده عمل و سبب ادامه آن می‌شود و اجتهاد، صبر و استقامت از لوازم «عزم» و آثار آن است (مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، 1430: 8/ 146).

بنابراین با توجه به معانی یاد شده در مورد واژه «عزم»، می‌توان نتیجه گرفت که این واژه در مجموع به سه معنا در قرآن کریم به ‌کار رفته است: 1. به معنای تصمیم گرفتن و قصد کردن؛ 2. لازم شدن، قطعی شدن و مسلم شدن؛ 3. استقامت داشتن، متزلزل نبودن و اراده ثابت داشتن.

در اصطلاح تصمیم‌گیری (Decision making) رکن اساسی وظایف و فعالیت‌های مدیریتی است و راه رسیدن به اهداف سازمانی را بیان می‌کند. با توجه این مسئله از سوی دانشمندان مدیریت، تعاریف مختلفی برای «تصمیم‌گیری» بیان شده است از جمله: «برگزیدن یک راه کنش از میان راه چاره‌ها» (هرولد کنتز، اصول مدیریت، 1385: 302)، «انتخاب یک راه از میان راه­های مختلف» (الوانی: مدیریت عمومی، 1389: 199)، «فرایند گزینش مطلوب‌ترین یا منطقی‌ترین شکل در حل یک مسئله یا در نیل به یک هدف» (لوید جی، تصمیم‌گیری در بخش دولتی، 1372: 37)، «فراگردی که از طریق آن، راه‌ حل مسئله معینی انتخاب می‌گردد. این فراگرد انتخاب مشتمل بر مجموعه فعالیت‌هایی است که به گزینش یک راهکار از مجموع راهکارهای بدیل منجر شود» (رضائیان، مبانی سازمان و مدیریت، 1390: 155) و یا به بیان ساده، تصمیم‌گیری عبارت است از: «فرایند یافتن و انتخاب یک سلسله عملیات برای حل یک مشکل معین» (پاریزی، سازمان و مدیریت از تئوری تا عمل، 1393: 224).

براين اساس، مي‌توان گفت تصمیم‌گیری فرايندي است آگاهانه و مبتني بر اراده و اختیار تصمیم‌گیرنده که با کمک دانش، تجربه و استفاده از خرد جمعی محقق خواهد شد و آیات قرآن کریم نیز به این مسئله اشاره نموده و به آن تأکید نموده است (ر.ک: بقره/ 233؛ آل‌عمران/ 159؛ نمل/ 32؛ شوری/ 38؛ زمر/ 17ـ18).

پیشینه

با بررسی‌های صورت گرفته ذیل عنوان «تصمیم در آیات قرآن» و «آیات تصمیم‌گیری»، تنها یک اثر نزدیک به موضوع به دست آمد که با عنوان «مروری بر ادبیات تحقیق تصمیم‌گیری در مدیریت اسلامی» در فصلنامه مصباح شماره دوازدهم منتشر شده است. البته موضوع مقاله مذکور عام بوده و به بررسی «تصمیم‌گیری» در منابع مدیریت اسلامی پرداخته و خاص آیات قرآن نیست و اغلب مطالب آن، روایی است تا قرآنی (ر.ک: مردمی، فصلنامه مصباح، 1373ش، 12/ 139ـ152). همین طور در پیشینه‌های پایان‌نامه‌های نوشته شده با موضوع تصمیم‌گیری از دیدگاه اسلام به پیشینه تصمیم‌گیری در مدیریت اسلامی اشاره شده است، اما موضوع این پژوهش، بررسی پیشینه تصمیم‌گیری به صورت عام در منابع اسلامی اعم از آیات، روایات و دیگر منابع دینی نیست، بلکه موضوع آن بررسی استنادات قرآنی تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی است که مشتمل قلمرو موضوعی آیات، حجم و تعداد آیات استنادی و جنبه‌های نظریه‌پردازی در آیات تصمیم‌گیری است؛ بنابراین، خلأ پژوهشی با توجه به اهداف سه‌گانه پژوهش (کمیت، کیفیت موضوعات و نظریه‌پردازی) در این زمینه از طرف نویسنده احساس شده و بر این اساس تحقیق و بررسی موضوع در چارچوب مذکور از اهداف این نوشتار است.

منابع پژوهش

منابع ذیل از میان ده‌ها منبع در مدیریت اسلامی انتخاب شده است. علت انتخاب این سی منبع نیز وجود داشتن عناوین و موضوعات تصمیم‌گیری و استناد به آیات قرآن کریم در موضوعات و عناوین مذکور است؛ لذا حجم منابع مورد بررسی چندین برابر منابع موجود است که پس از بررسی و عدم وجود عناوین و موضوعات تصمیم‌گیری مستند به آیات قرآن کریم، این منابع از محدوده پژوهش خارج شده است.

  1. الادارة الرشيده، عنان شيخ الارض، احمد عبدالسلام دباس، بيروت: دارالفکر، 1423‌ق.
  2. اصول الإدارة من القرآن و السنة، جميل جودت ابوالعينين، بيروت، دار و مکتبة الهلال، 2002م.
  3. تصميم‌گيری در جامعه اسلامی، علی خوش‌خو، بی.جا، بی.تا.
  4. تصميم‌گيری در مديريت اسلامی (مباحثی از مديريت اسلامی)، عبدالله جاسبی، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ سوم، 1385‌ش.
  5. تصميم‌گيری شورايی، تأليف گروه توسعه فن‌آوری جامعه المصطفیa العالميه، 1388ش.
  6. تصميم‌گيری و تعيين خط و مشی دولتی، سيد مهدی الوانی، تهران: سمت، چاپ ششم، 1377ش.
  7. تصميم‌گيری، رهبری و ارتباطات اثربخش در قرآن بر اساس داستان سليمان و ملکه سبأ (مقاله)، علی نقي اميری، مجموعه مقالات، 1389‌ش.
  8. درآمدی بر تأثير مؤلفه‌های فرهنگ اسلامی بر تصميم‌گيری (مقاله)، سيدعلی علوی، مجله انديشه مديريت شماره 1 1386 ش.
  9. سياست‌گذاری و تصميم‌گيری در نظام رهبری و مديريت اسلامی از ديدگاه عقل و وحی (مقاله)، فاضلی، (مجموعه مقالات).

10. سيره مديريتی (سيره نبوی منطق عملی) مصطفی دلشاد تهرانی، تهران: انتشارات دريا، چاپ دوم، 1385ش.

11. سيصد نکته در مديريت اسلامی بر اساس تفسير نور، محسن،‌ قرائتی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات اوقاف، چاپ پنجم، 1391ش.

12. قرآن و مديريت راستين، محمدجواد عليزاده، 1377‌ش.

13. قرآن، مديريت و علوم سياسی، گردآورنده محسن عباس نژاد، بنياد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، مشهد، 1384ش.

14. مبانی سياست در اسلام، عيسی ولايی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1377ش.

15. مديران جامعه اسلامی، عليرضا علی‌آبادی، تهران، انتشارات رامين، 1372 ش.

16.  مديريت از ديدگاه قرآن و حديث، سيداحمد خاتمی، قم: دفتر انتشارات اسلامي، 1380ش.

17. مديريت از منظر کتاب و سنت، سيدصمصام الدين قوامی، مرکز تحقيقات علمی خبرگان خبری، 1383‌ش.

18. مديريت اسلامی (مدل‌ها و موانع تحقق آن در جامعه و سازمان‌ها)، حسن عابدي جعفری، حميدرضا معصومی مهر، حميدرضا، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392ش.

19. مديريت اسلامی محمدحسن نبوی، چاپ سوم، 1376ش.

20. مديريت اسلامی، غلامحسين حيدری تفرشی، اراک: ناشر: نويسنده، 1386ش.

21. مديريت اسلامی، محمدرضا، سرمدی، دانشگاه پيام نور، چاپ نهم، 1382‌ش.

22. مديريت اسلامی، محمدحسين ابراهيمی، دفتر تبليغات اسلامی، چاپ دوم، 1379ش.

23. مديريت اسلامی، مسعود احمدی، تهران: نشر ويرايش، 1383ش.

24. مديريت در اسلام، پيروز، علی آقا، ابوطالب خدمتی، عباس شفيعی، سيد محمود بهشتی نژاد، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ پنجم، 1386ش.

25. مديريت رشد، طاهره مسلمی زاد، مشهد، انتشارات تاسوعا، 1379ش.

26. مديريت علوی، ابوطالب خدمتی، علی آقا پيروز، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1381ش.

27. مديريت و فرماندهی در اسلام، آيت الله مکارم شيرازی، انتشارات هدف، چاپ هشتم، 1370‌‌ش.

28. مطالعه تطبيقی اصول و مبانی مديريت از ديدگاه اسلام (مقاله) اصغر مشبکی، (مجموعه مقالات)

29. معيارهای تصميم‌گيری در مديريت دانشگاه اسلامی از منظر آموزه‌های دينی، (مقاله) رضوان نوری علويجه، مجله مديريت در دانشگاه اسلامی، شماره 2، 1391 ش.

30. نگرشی بر مديريت اسلامی، سيدرضا تقوی دامغانی، تهران سازمان تبليغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر 1369 ش.

اهداف و مراحل طرح تحقیق

با توجه به ارکان و اهداف این پژوهش، در حقیقت در این بررسی و کاوش به دنبال کسب اهداف و مراحل شش‌گانه زیر خواهیم بود:

1. شناسایی مستندات قرآنی محققان مدیریت اسلامی در مسئله تصمیم‌گیری؛

2. تعیین کمیت آیات استنادی در مسئله تصمیم‌گیری؛

3. طبقه‌بندی آیات به تفکیک موضوعات اصلی؛

4. تعیین سطح تحلیل و استناد به آیات (تأییدی، تطبیقی، نظریه‌پردازی)؛

5. جمع‌بندی و تحلیل انتقادی استنادات قرآنی؛

6. نتیجه‌گیری و پیشنهاد‌ها.

روند انجام مراحل فوق در نمودار 1 به روشنی تبیین شده است.

 

1. شناسایی مستندات قرآنی تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی

2. تعیین کمیت آیات استنادی در موضوع تصمیم‌گیری

3. طبقه‌بندی موضوعات تصمیم‌گیری و ارائه طبقه‌بندی جدید

4. تعیین سطح تحلیل آیات استنادی (تأییدی، تطبیقی و نظریه‌پردازی)

5. جمع‌بندی و تحلیل انتقادی آیات استنادی

6. نتیجه‌گیری و پیشنهاد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1: طرح کلی اهداف و مراحل طرح و تحقیق

چنان که ملاحظه می‌شود، در نوشتار حاضر به ترتیب، ابتدا «کمیت» آیات استنادی در زمینه تصمیم‌گیری با توجه به منابع مورد نظر جمع‌آوری می‌شود. و در مرحله بعد، موضوعات و عناوین استخراجی از آیات از منابع به صورت جدول و نمودار تبیین شده و با طبقه‌بندی جدید و تلفیق برخی موضوعات ارائه می‌شود. در مرحله آخر با توجه به آیات استنادی و موضوعات استخراجی، از نظر سطح تحلیلی به موضوع نگاه خواهد شد تا جایگاه نظریه‌پردازی و تولید نظریه بر اساس منابع مذکور تبیین گردد.

روش پژوهش

روش و شیوه این پژوهش از نظر گردآوری کتابخانه‌ای است و از نظر تحلیلی، مبتنی بر روش فرا تحلیل می‌باشد؛ ازاین‌رو، در بررسی موضوع «تصمیم‌گیری»، کتب و مقالات مدیریت اسلامی به عنوان منابع اصلی پژوهش به شمار می‌آید؛ لذا آیات‌ «تصمیم‌گیری»، از آنها استخراج شده و پس از دسته­بندی و طبقه‌بندی با روش فرا تحلیل به تجزیه و تحلیل آیات و داده‌های منابع مدیریت اسلامی پرداخته می‌شود و در پی آن، آیه‌هاي مرتبط به هر یک از آنها را شناسایی و به روش فرا تحلیل تجزیه و تحلیل می‌گردد. روش فرا تحلیل رویکرد ویژه‌ای به مرور ادبیات پژوهش یک موضوع است که مطالعات تجربی در ادبیات پژوهش را مرور و تلفیق می‌کند (ر.ک: دانایی‌فرد، استراتژی‌های نظریه‌پردازی، 1392: 150). براساس این روش، هنگامی که در باره یک موضوع خاص ـ برای مثال تصمیم‌گیری در مدیریت اسلامی ـ تحقیقات متعددی صورت گرفته باشد، می‌توان همه آن تحقیقات را مجدداً مورد مطالعه قرار داد و با یکدیگر مقایسه کرد و به نتیجه رسید، تفاوت این نوع تحقیق با تحقیقات دیگر در این است که جامعه آماری در این گونه پژوهش‌ها، تحقیقات قبلی است و واحد تحقیق آن، هر یک از تحقیقات اولیه و مستقل پیشین است. در این نوع تحقیق به اطلاعاتی دست پیدا می‌کنیم که اطلاعات اولیه موجود در پژوهش‌های گذشته، آن را نشان نمی‌دهد (ر.ک: رضوانی، روش تحقیق در مدیریت، 1390: 101) به طوری که با فیش‌برداری از منابع مدیریت اسلامی به توصیف و تحلیل یافته‌های پژوهش با توجه به اهداف تحقیق پرداخته می‌شود. فرایند و مراحل این نوع تحقیق در نمودار 2 به خوبی ترسیم شده است.

 

مسئله و سئوال

تعین اهداف پژوهش

تعیین منابع

کد گذاری منابع

تعیین کمیت آیات استنادی

دست یابی به موضوعات استخراجی

طبقه بندی به موضوعات اصلی

تعیین سطح تحلیلی آیات استخراجی (تأییدی، تطبیقی، نظریه پردازی)

نمودار 2: الگوی فرایند روش انجام مقاله

 

 

 

بنابراین با توجه به نمودار 2، مسئله پژوهش به سؤال مقاله تبدیل می‌شود. در مرحله بعد، اهداف معین شده در طرح پژوهش (کمیت، کیفیت و نظریه‌پردازی در آیات تصمیم‌گیری) مد نظر قرار می‌گیرد و فیش‌برداری با توجه به اهداف مذکور از منابع مدیریت اسلامی انجام می‌گیرد. پس از بررسی منابع کدگذاری می‌شود. در مرحله بعد کمیت آیات روشن می‌گردد و پس از آن موضوعات و عناوین مطرح شده با توجه به آیات قرآن کریم به صورت جدول ذکر می‌شود. در مرحله بعدی طبقه‌بندی جدیدی از موضوعات مطروحه انجام می‌گیرد و در مرحله آخرین، تحلیل موضوع تصمیم‌گیری در آیات قرآن در منابع مذکور، از دیدگاه نظریه‌پردازی و تولید نظریه قرآنی مورد بحث و تحلیل قرار می‌گیرد.

تعیین کمیت آیات استنادی در موضوع تصمیم‌گیری

درباره «کمیت» آیات مورد استناد در منابع بررسی شده، آمار قابل ملاحظه از آیات به دست آمد. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که تکرار آیات در منابع مختلف زیاد است که به صورت جدول کمیت آیات استفاده شده در موضوع تصمیم‌گیری در منابع مورد نظر نشان داده می‌شود. در جدول ذیل تنها منابعی ذکر می‌شوند که در آنها به آیات تصمیم‌گیری اشاره شده است؛ لذا منابعی که در آنها به آیات تصمیم‌گیری استناد نشده است، در این جدول نیامده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 1: کميت آيات استنادی در موضوع تصميم‌گيری در منابع بررسی شده

تطبیق آیات با عناوین و موضوعات تصمیم‌گیری منابع مدیریت اسلامی

بررسی‌ها و یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در منابع مدیریت اسلامی، با استناد به آیات قرآن کریم، عناوین و موضوعات مختلفی در حوزه تصمیم‌گیری استخراج و ارائه شده است که در جدول شماره دو این موضوعات بیان می‌شود. عناوین و موضوع به صورت کامل اعم از تکراری و غیر تکرار در جدول قرار می‌گیرند. همین طور منابع بر اساس کدهایی که در پیشینه برای هر منبع قرار داده شده است.

جدول 2: عناوین و موضوعات تصمیم‌گیری در منابع مدیریت اسلامی

کد

عنوان

سوره و آیه

شماره منبع

1

بررسی و درک مسئله (شناخت مشکل، نیاز و فرصت)

اسراء/36

24

2

تعریف مسئله

بقره/216

 

3

احساس یا ادراک مشکل

کهف/67

 

4

ارزیابی راه‌حل‌ها و انتخاب بهترین راه‌حل

زمر/17-18

 

5

عدم شناخت ریشه اصلی مسئله

کهف/71

 

6

مثال و نمونه تصمیم‌گیری

اعراف/115ـ116

نمل/39-40

2

7

امور غیرقابل تصمیم‌گیری

احزاب/36

 

8

تصمیم منطقی (تصمیم‌گیری عقلایی)

زمر/17-18

بقره/269

 

9

تفکر منطقی خلاق (در تصمیم‌گیری)

انعام/76-79

 

10

جست‌وجوی حقیقت (در تصمیم‌گیری)

یونس/36

فرقان/59

 

11

مشورت در تصمیم‌گیری

آل‌عمران/159

شوری/38

 

12

ضرورت مشارکت افراد در تصمیم‌گیری

نمل/32

صافات 102

 

13

مشورت از لوازم تصمیم‌گیری

آل‌عمران/159

19

14

اصل درایت در تصمیم‌گیری

نمل/21

7

15

فرهنگ مشورت و گزارش اولیه در بیان

نمل/2-31

 

16

طلب مشورت در ارائه راه‌حل‌ها

نمل/32

 

17

مشورت و حق تصمیم

آل‌عمران/159، نمل/33

 

18

عدم تعجیل در تصمیم‌گیری

نمل/34

 

19

ضرورت تکمیل اطلاعات

نمل/35

 

20

بهره‌گیری هر چه بیشتر از مشاوره

آل‌عمران/159

 

21

مشورت گرفتن و کمک فکری گرفتن

مائده/2

آل‌عمران/159

شوری/38

12

22

اصل مشورت

آل‌عمران/159

شوری/38

نمل/29-35

17

23

لزوم مشورت و عدم لزوم تبعیت از اکثریت مشاوران

آل‌عمران/159

 

24

لزوم پیروی از اکثریت مشاوران

آل‌عمران/159، شوری/38

 

25

سبک تصمیم‌گیری دستوری و تکلیف گرا

انعام/50

 

26

سبک تصمیم‌گیری ترغیبی (مشاورتی)

آل‌عمران/159

شوری/38

 

27

اهمیت تصمیم‌گیری

آل‌عمران/159

15

28

موانع تصمیم‌گیری: ترس و وحشت از نتایج تصمیم‌ها

یونس/62

 

29

نقش ارزش‌ها در خط و مشی‌گذاری عمومی: مشورت و توکل

شوری/38

زمر/18

آل‌عمران/159

نمل/32ـ33

اعراف/89

یونس/71

احزاب/3

آل‌عمران/122

یونس/84-85

مائده/23

نحل/98-99

آل‌عمران/159-160

6

30

عطوفت، مشورت، توکل

آل‌عمران/159

11

31

توجه به عوارض و پیامدهای تصمیم‌گیری

طه/94

 

32

پیامدهای تصمیم

فتح/25

 

33

تفویض تصمیم‌گیری

نازعات/5

 

34

توکل بر خدا در کنار فکر و مشورت در تصمیم‌گیری

آل‌عمران/159

 

35

توجه به توان اجرایی در تصمیم‌گیری

توبه/28

 

36

ضرورت توجه به نتایج تصمیم‌گیری

اعراف/4

 

37

استقلال رأی مدیر در تصمیم‌گیری

حجرات/7

 

38

قاطعیت در تصمیم‌گیری

بقره/147

 

39

تغییر قوانین در شرایط مقتضی

انفال/66

 

40

اجتناب از اجابت درخواست‌های نا به جا در تصمیم‌گیری

حج/47

 

41

ضرورت تعدد منابع اطلاعاتی تصمیم‌گیری

حجرات/6

 

42

عدم اعتماد به هر گزارش در تصمیم‌گیری

توبه/48

 

43

اجتناب مدیر از زودباوری در تصمیم‌گیری

حجرات/6

 

44

طبقه‌بندی اطلاعات برای تصمیم‌گیری

جن/26-27

 

45

اجتناب از شایعات بی‌اساس برای تصمیم‌گیری در سازمان

اسراء/36

 

46

اطلاعات مهم در اختیار افراد گزینش شده قرار دادن در تصمیم‌گیری

یوسف/6

 

47

نقش مشورت در تصمیم‌گیری

آل‌عمران/159

شوری/38

23

48

شرایط تصمیم‌گیری: آگاهانه بودن تصمیم‌ها

اسراء/36

21

49

شرایط تصمیم‌گیری: اصل مشاوره در تصمیم‌گیری

شوری/38

 

50

چگونگی استفاده از اطلاعات به دست آمده در تصمیم‌گیری

نجم/28

 

51

مشورت کردن موجب تقویت روحیه

مائده/2، آل‌عمران/159، احزاب/36

 

51

مشاوره (عقل جمعی و گروهی، نه فردی)

آل‌عمران/159

شوری/38

زمر/17-18

9

53

مراحل تصمیم‌گیری: 1. مشاوره جویی و نظرخواهی، 2. تصمیم‌گیری، 3. توکل بر خدا

آل‌عمران/159

28

54

مشورت و عدم فردگرایی

آل‌عمران/159

انبیا/89

یوسف/43

نمل/32

شوری/38

1

55

دیدگاه جامع در تصمیم‌گیری

نحل/43

 

56

صداقت، صراحت و آزادی اندیشه نظرخواهی و مشاوره جویی در تصمیم‌گیری

احزاب/70

 

57

تصمیم‌گیری بر اساس اندیشه صاحب‌نظران

زمر/9

18

58

سطوح تصمیم‌گیری (نبوت، امامت و ولایت)

آل‌عمران/159

 

59

جایگاه تصمیم‌گیری در مدیریت

آل‌عمران/159

10

60

کسب اطلاعات برای تصمیم‌گیری

اسراء/36

 

61

اصل تصمیم‌گیری: حفظ جهت در تصمیم‌گیری‌ها

کهف/28

یوسف/39

 

62

اصل تصمیم‌گیری: یافتن بهترین راه

بقره/189

 

63

توکل در تصمیم‌گیری

طلاق/3 و...

 

64

توجه به کیفیت امور در تصمیم‌گیری

ملک/2 و...

 

65

مشورت در تصمیم‌گیری

شوری/37-38

 

66

شرایط تصمیم‌گیری: ضرورت تصمیم‌گیری آگاهانه

اسراء/36

15

67

مراحل تصمیم‌گیری دقیق

مائده/42 و...

 

68

شرایط و ویژگی‌های هدف‌ها در تصمیم‌گیری

حج/62

 

69

ویژگی‌های اخلاقی مدیر: داشتن توکل

ابراهیم/12

 

70

وظایف عمومی مدیر صبر و قاطعیت

احقاف/35

 

71

اصول مدیریت: اصل توکل

آل‌عمران/159

 

72

تصمیم‌گیری در مدیریت: تصمیم‌گیری قاطع

آل‌عمران/159

 

73

عوامل کلیدی موفقیت مدیر: مشورت و حدود آن

آل‌عمران/159

 

74

مبانی تصمیم‌گیری در مدیریت

طه/115

4

75

مشورت و حدود آن

آل‌عمران/159

 

76

ویژگی‌های تصمیم‌گیری: ثبات پایدار و قاطعیت در تصمیم‌گیری

لقمان/17

 

77

ویژگی‌های تصمیم‌گیری: توکل در تصمیم‌گیری

آل‌عمران/159

 

78

اهمیت شورا و مشاوره در اسلام

بقره/233

 

79

محدوده مجاز برای مشورت

احزاب/36

 

80

اشاره قرآن به تصمیم‌گیری با واژه عزم

بقره/227

آل‌عمران/159-186

طه/ 115

لقمان/17

شوری/43

احقاف/35، محمد/21

 

81

تصمیم‌گیری نهایی مدیر پس از مشاوره

آل‌عمران/159

26

82

عوامل موفقیت مدیریت گذشته نگری

یوسف/111

30

83

دانایی و توانایی ویژگی‌های مشاور و تصمیم‌گیرنده

بقره/246-247

3

84

ویژگی‌های مدیر و تصمیم‌گیرنده: تعقل و خردورزی

زمر/17-18

 

85

تقوا و ایمان ویژگی مشاور و تصمیم‌گیرنده

انفال/62

 

86

صفات و شرایط کارگزار، مدیر و مشورت

شوری/38

22

87

ویژگی‌های مشاور دانایی

نحل/43

 

88

گستره مشورت

احزاب/36

14

89

شیوه‌های مشورت و حدود آن

آل‌عمران/ 159

16

90

مشورت و استفاده از تجارب دیگران و خرد جمعی

آل‌عمران/159

8

91

شناخت مسئله

اسراء/36

29

92

تبدیل مسئله به فرصت

بقره/216

 

93

احساس یا ادراک مشکل

مائده/12

 

94

اطلاعات کافی

حجرات/6

توبه 48

 

95

توکل

آل‌عمران/122

 

96

دفع ضرر مهم‌تر از جلب منفعت

کهف/ 2 و 79

 

97

اجرای تصمیم و بازنگری

اعراف/45

 

98

قاطعیت و یقین در اجرای تصمیم

بقره/147

انعام/112

 

99

قدرت علمی و توانایی جسمی برای اجرای تصمیمات

بقره/247

 

100

پیشگامی مدیر در اجرای تصمیمات

نساء/84

 

101

ابلاغ تصمیمات به کلیه کارکنان

مائده/ 94

 

102

پذیرش پیامدهای اجرای تصمیم توسط کارکنان

اسراء/7

 

103

پیگیری مستمر

بقره/87

آل‌عمران/75

 

104

بهره‌گیری هر چه بیشتر از مشاوره

آل‌عمران/159

27

جمع کدها

مجموع موضوعات و عناوین

مجموع سوره

مجموع منابع

104

صد و چهار موضوع (با تکرار)

چهل سوره

سی منبع

همان‌گونه که در جدول قابل ملاحظه است، مجموع موضوعات و عناوین مستخرج از آیات در زمینه تصمیم‌گیری با تکرار عناوین و موضوعات، یکصد و چهار بار در منابع مورد نظر مورد بحث و تبیین قرارگرفته است. با این حال، تکرار عناوین و موضوعاتِ نزدیک به هم یا مشابه زیاد است؛ بنابراین نیاز به تطبیق سازی موضوعات و عناوین و حذف تکرارها از جدول، جدول و نمودار دیگری را ترسیم خواهد کرد که در آن عناوین و موضوعات بدون تکرار طبقه‌بندی و به طور منظم تبیین می‌شود.

طبقه‌بندی آیات تصمیم‌گیری به تفکیک موضوعات اصلی

مجموع موضوعاتی که در جدول شماره 2 در صد و چهار عنوان کدگذاری شده است، در ده عنوان و موضوع اصلی قابل تنظیم و طبقه‌بندی است:

1. مراحل تصمیم‌گیری؛ 2. ویژگی‌های تصمیم‌گیرنده و تصمیم‌گیری؛ 3. مشورت، نقش و جایگاه و حدود آن در تصمیم‌گیری؛ 4. سبک‌ها و سطوح تصمیم‌گیری؛ 5. شرایط و موقعیت تصمیم‌گیری؛ 6. پیامدها و نتایج تصمیم‌گیری؛ 7. اصول و مبانی در تصمیم‌گیری؛ 8. واژه‌های معادل قرآنی تصمیم‌گیری، اهمیت و جایگاه آن؛ 9. اطلاعات، جایگاه، اهمیت و منابع اطلاعاتی در تصمیم‌گیری؛ 10. موانع تصمیم‌گیری.

جدول 3: طبقه‌بندی جدید و تلفیق موضوعات کدگذاری شده

ردیف

عنوان/موضوع

کدهای مربوطه

مجموع کدها

1

کاربرد واژه تصمیم‌گیری، اهمیت آن در قرآن

7،15،33

3

2

شرایط و موقعیت تصمیم‌گیری

42،43،44،45

4

3

مبانی و اصول در تصمیم‌گیری

8،9،10،11، 68،12،

6

4

پیامدها و نتایج تصمیم و تصمیم‌گیری

19،37،51،52،81،102

6

5

موانع تصمیم‌گیری

81

1

6

سبک‌ها و سطوح تصمیم‌گیری

21،22،26،27،39،40،41

8

7

اطلاعات، منابع اطلاعاتی و جایگاه آن در تصمیم‌گیری

13،34،35،49،50،53،63،94

8

8

مراحل تصمیم‌گیری

5،9،17،24،34،50،53،54،57،62،63،70،71،4،91،92، 93،97،98،101

20

9

مشورت، حدود و جایگاه آن در تصمیم‌گیری

16،18،46،61،64،65،66،69،73،74،75،76،77،78،79،80،82،83،89،90،104

21

10

ویژگی‌های تصمیم، ویژگی‌های تصمیم‌گیرنده و مدیر در تصمیم‌گیری

1،2،3،6،28،31،32،36،38،47،48،55،56،5859،62،72،84،85،86،87،88،89،99،100،103

26

مجموع عناوین و موضوعات

مجموع کدها

ده

یکصد و چهار

تعیین سطح تحلیل و استناد به آیات (تأییدی، تطبیقی، نظریه‌پردازی)

با توجه به یافته‌های دو موضوع قبل (کمیت آیات استنادی و طبقه‌بندی جدید موضوعات استخراجی از آیات) تقرییاً به 119 آیه از قرآن کریم در موضوع تصمیم‌گیری با تفاوت در سطح تحلیل استناد شده است؛ لذا پس از بررسی و تدبّر در آیات استخراجی با رویکرد تحلیلی، به بررسی و تعیین سطوح تحلیل آیات استنادی می‌پردازیم؛ بنابراین، مجموعه آیات استنادی از نظر سطح تحلیلی در سه سطح (تأییدی، تطبیقی و نظریه­پردازی) مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد تا سطح و کیفیت تحلیل آیات مستند مشخص و معین شود.

1. استنادات تأییدی

بر اساس بررسی‌های انجام شده بسیاری از منابع مدیریت اسلامی یا به طور کلی به بحث تصمیم‌گیری وارد نشده‌اند (ر.ک: نقی پورفر، اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن، 1385؛ اسماعیلی جوشقانی، مبانی مدیریت اسلامی و الگوهای آن، 1391؛ افجه­ای، مدیریت اسلامی، 1388: 57) یا برخی منابع، موضوع تصمیم‌گیری را مطرح نموده‌اند، اما از نظر قرآنی به تبیین و تحلیل آیات تصمیم‌گیری نپرداخته‌اند (ر.ک: حیدری تفرشی، مدیریت اسلامی، 1386: 202؛ علی احمدی، مبانی و اصول مدیریت، 1386: 130؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1370: 54 و...). این دسته از منابع از موضوع مورد بحث یعنی استنادات تأییدی خارج است، زیرا موضوع این بحث، منابعی است که به آیات قرآنی استناد نموده است؛ بنابراین، از نظر کیفیت محتوایی، در بسیاری از منابعی که در آنها به تبیین تصمیم‌گیری از دیدگاه قرآن پرداخته شده است، تنها به ذکر آیه یا اشاره به مفهوم آیه به عنوان شاهد بسنده است (ر.ک: نبوی، مدیریت اسلامی، 1377: 259؛ علی احمدی، مبانی و اصول مدیریت اسلامی، 1386: 155ـ157) که از میان سه سطح از نظر سطح تحلیل، در سطح اول (تأییدی) قرار می­گیرند. در این موارد نویسنده به گونه­ای سعی نموده است در حوزه تصمیم‌گیری، آیات قرآنی را به عنوان مؤیدات مسئله تصمیم‌گیری از منظر قرآن کریم مطرح نماید (ر.ک: قرائتی، سیصد نکته در مدیریت اسلامی، 1391: 143ـ 146؛ عنان شیخ الارض، دباس، 1423: 92ـ93 و...).

 

 

آیه

موضوع

منبع

سطح تحلیل

1

اسراء/36

تصمیمات باید آگاهانه، عادلانه، منطبق با حق و آیین حق

مدیریت اسلامی، محمدرضا سرمدی

تأییدی

2

آل‌عمران/159

لوازم تصمیم­گیری مشورت

مدیریت اسلامی، محمدحسن نبوی

تأییدی

3

فتح/25

پیامدهای تصمیم

300 نکته مدیریتی در قرآن، محسن قرائتی

تأییدی

4

یوسف/111

گذشته‌نگری در تصمیم‌گیری‌ها

نگرشی به مدیریت اسلامی، سید رضا تقوی دامغانی

تأییدی

5

مائده/42

مراحل تصمیم‌گیری دقیق و ویژگی‌های فرمان

قرآن، مدیریت و علوم سیاسی، گردآورنده محسن عباس نژاد

تأییدی

جدول نمونه آیات استنادی سطح تحلیل «تأییدی»

در این نوع تحلیل، قالب ارائه مطالب مدیریت اسلامی، به ویژه استنادات قرآنی تصمیم‌گیری، گرچه ساختار دانش مدیریت غربی ندارد، اما رویکرد ارائه استنادات قرآنی در موضوع تصمیم­گیری به صورت موردی و جزئی است و مشتمل بر همه آیات متناظر در بحث تصمیم­گیری نیست، بلکه به صورت «پیام» و برداشتی از آیات قرآن کریم مطرح می­شود. حال، سؤال این است که آیا ذکر پیام یک و یا چند آیه، می­تواند بیان­نگر نظریه و دیدگاه قرآنی باشد؟ یا بیان پیام آیات می­تواند بیانگر نظریه و دیدگاه قرآن در موضوع مورد نظر باشد؟ قطعاً نمی‌توان چنین حرفی را پذیرفت؛ لذا چنین مطالبی را می­توان از نظر سطح تحلیل، «تأییدی» اطلاق نمود، زیرا نویسنده تلاش نموده است که در راستای بیان مطلب علمی، پیام و برداشتی از آیه ارائه نماید. گرچه این نوع تحلیل در حد خود شاید بتواند مورد قبول واقع شود، اما اشکال آن این است که چون جزئی است و دیدگاه قرآن به عنوان یک مجموعه مورد بررسی قرار نگرفته است، احتمال تأیید و استخراج مطلب علمی از قرآن، ضعیف خواهد بود؛ زیرا نمی­توان با چنین سطح تحلیلی، دیدگاه قرآن را راجع به مطلب علمی صحیح ارائه نمود.

2. استنادات تطبیقی

در این نوع تحلیل، قالب ارائه مطالب مدیریت اسلامی، به ویژه استنادات قرآنی تصمیم‌گیری، همان ساختار دانش مدیریت غربی است که به نظر می‌رسد جهت سازگاری آموزه­های قرآنی با دانش مدیریت و سازمان ارائه شده است؛ بنابراین، پرسش این است که آیا صرف ذکر یک یا چند آیه، می­تواند بیان­نگر نظریه و دیدگاه قرآنی باشد؟ یا بیان پیام آیات می­تواند بیان‌گر نظریه و دیدگاه قرآن در موضوع مورد نظر باشد؟ به طور قطع نمی­توان چنین قولی را پذیرفت؛ لذا چنین مطالبی را می­توان از نظر سطح تحلیل، «تأییدی» اطلاق نمود؛ زیرا نویسنده تلاش کرده که در سازگار نشان دادن مطلب علمی با آموزه­های قرآنی از آیات قرآن کریم استفاده نماید. گرچه این نوع تحلیل در حد خود شاید مورد قبول واقع شود، اما اشکال اصلی در این است که چون عموم آیات مورد بررسی قرار نگرفته است، احتمال خلاف و عدم تأیید نظریه دانش مدیریت از سوی قرآن کریم نیز وجود دارد؛ لذا نمی­توان با چنین سطح تحلیلی، مدعی ارائه دیدگاه و نظریه قرآنی و اسلامی شد.

بنابراین سطح دوم از آیات و مطالب استنادی در منابع مورد نظر، سطح تطبیقی است، به طوری که تلاش چنین مؤلفانی، تطبیق مطالب دانش مدیریت و سازمان با آموزه­های قرآنی و اسلامی بوده است.

 

آیه

موضوع

منبع

سطح تحلیل

1

اعراف/115-116

معنای تصمیم­گیری

اصول الاداره من القرآن و السنه، جمیل جودت

تطبیقی

2

آل‌عمران/159

تصمیم‌گیری بعد از مشاوره متمرکز

اصول و مبانی مدیریت از دیدگاه اسلام، اصغر مشبکی

تطبیقی

3

زمر/17-18

انتخاب بهترین راه‌حل

مدیریت در اسلام، علی آقا پیروز

تطبیقی

4

انعام/50

آل­عمران/159

سبک‌های تصمیم‌گیری و رهبری

مدیریت از منظر کتاب و سنت، سیدصمصام الدین قوامی

تطبیقی

5

زمر/17-18

ویژگی‌های مشاور و تصمیم‌گیرنده؛ تعقل و خردورزی

تصمیم‌گیری در جامعه اسلامی، علی خوشخو

تطبیقی

جدول نمونه­ آیات استنادی سطح تحلیل «تطبیقی»

3. استنادات نظریه پردازانه

گرچه عناوین ذکر شده در موضوع تصمیم‌گیری، خوب و مناسب است، هیچ یک از منابع مذکور آیات و موضوعات مورد نظر را یکجا و در یک مجموعه واحد مورد بررسی و تحلیل قرار نداده است؛ به عبارت دیگر، آیات به طور متفرقه و پراکنده و در منابع مختلف تبیین شده است؛ بنابراین، از دیدگاه «نظریه‌پردازی» و تولید «نظریه» قرآنی تصمیم‌گیری، نمی‌توان نظریه‌پردازی و تولید نظریه قرآن قلمداد نمود. برخی از بزرگان چون شهید صدرe معتقدند در نظریه‌پردازی قرآنی ‌باید موضوع را به قرآن کریم عرضه کرد و همه آیات موضوع مورد نظر را جمع‌آوری و تحلیل نمود تا بتوان نظریه قرآنی را تولید نمود. در غیر این صورت، نمی‌توان با چند آیه و به صورت جزئی و با برداشت از یک آیه مدعی نظریه قرآنی شد (ر.ک: صدر، المدرسه القرآنیه، 1426: 23ـ30)؛ یعنی از میان سه نوع سطح تحلیلی که امکان دارد برای آیات استنادی در منابع مدیریت اسلامی وجود داشته باشد، همان گونه که در شکل 2 ارائه شده است، غالباً آیات در دو سطح تحلیل «تأییدی» و «تطبیقی» قرار دارند.

 

تأییدی

نظریه‌پردازی

تطبیقی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 2: سطوح تحلیل در آیات استنادی تصمیم‌گیری

بنابراین می‌توان گفت، در هیچ یک از منابع مورد بررسی به نظریه‌پردازی در حوزه تصمیم‌گیری از دیدگاه قرآن کریم پرداخته نشده است.

گرچه در کتاب «تصمیم‌گیری حکیمانه؛ رویکردی جدید به الگوسازی در مدیریت»، گروهی از اساتید دانشگاهی با انجام یک طرح پژوهشی «مدل تصمیم­گیری حکیمانه» را مطرح نموده­اند. در این اثر مدل تصمیم‌گیری حکیمانه، مبانی و مفروضات اساسی مدل و مقایسه آن با مدل‌های رایج تصمیم‌گیری رایج مورد بررسی قرارگرفته است و در واقع، نظریه‌پردازی صورت گرفته است، امّا با توجه به موضوع بحث این پژوهش که رسیدن به نظریه قرآنی در حوزه تصمیم­گیری است، در این اثر از این نظر به آیات و روایات استناد نشده است (ر.ک: باقریان، تصمیم‌گیری حکیمانه رویکردی جدید به الگوسازی در مدیریت، 1380: 3ـ96). پس نمی­توان این را نظریه و الگوی قرآنی دانست؛ گرچه یک الگوی اسلامی باشد، زیرا در نظریه قرآنی می­بایست به مجموع آیات قرآنی متناظر مراجعه و با تحلیل و بررسی و کشف مبانی، مؤلفه­ها و...، نظریه قرآنی را ارائه نمود، در حالی در الگوی تصمیم­گیری حکیمانه چنین کاری صورت نگرفته است. بنابراین این کتاب از موضوع این تحقیق خارج خواهد بود.

جمع‌بندی و تحلیل انتقادی استنادات قرآنی

1. در مجموع، استناد به 119 آیه در موضوع تصمیم‌گیری در منابع سی‌گانه، نقطه قوت و حائز اهمیت است و از نظر موضوعی و موضوعات استخراجی نیز 104 عنوان و موضوع با موارد تکراری آن در ابعاد مختلف تصمیم‌گیری در این منابع طرح و تبیین شده است. این نشان می‌دهد که هم از نظر حجم آیات استنادی و هم از نظر موضوعاتی استخراجی حجم وسیعی از آیات در موضوعات گوناگون تصمیم‌گیری مطرح و بیان شده است.

2. طبق بررسی‌های انجام شده بسیاری از منابع مدیریت اسلامی یا اصلاً به بحث تصمیم‌گیری وارد نشده‌اند و یا برخی منابع موضوع تصمیم‌گیری را مطرح نموده‌اند، اما از نظر قرآنی به تبیین و تحلیل آیات تصمیم‌گیری نپرداخته‌اند.

3. از نظر سطح تحلیلی، بسیاری از منابعی که در آنها به تبیین تصمیم‌گیری از دیدگاه قرآن پرداخته شده است، در حد ذکر آیه یا اشاره به مفهوم آیه به عنوان شاهد بسنده شده است. نه در حد تحلیل و استنباط مطلب علمی از آیات تصمیم‌گیری.

4. از بررسی‌ها این نکته به دست آمد که از نظر موضوعی، بسیاری از موضوعات استخراجی مربوط به «مشورت»، «اهمیت مشورت»، «حدود مشورت» و... مطرح شده که گرچه برخی متوجه این نکته بوده‌اند که مشورت را در ضمن بحث تصمیم‌گیری مطرح نمایند، ولی برخی آن را به عنوان یک موضوع مستقل به نوعی خارج از موضوع تصمیم‌گیری مطرح نموده‌اند.

5. گرچه آمار 119 آیه و 104 موضوع و عنوان در موضوع تصمیم‌گیری، خوب و مناسب است، اما هیچ یک از منابع مذکور آیات و موضوعات مورد نظر را یکجا و در یک مجموعه واحد (در سطح نظریه­پردازی قرآنی) مورد بررسی و تحلیل قرار نداده است؛ به عبارت دیگر، آیات به صورت متفرقه و پراکنده و در منابع مختلف تبیین شده است؛ بنابراین، از دیدگاه «نظریه‌پردازی» و تولید «نظریه» قرآنی تصمیم‌گیری، نمی‌توان نظریه‌پردازی و تولید نظریه قرآنی قلمداد نمود. چنان که برخی از بزرگان چون شهید صدرe معتقدند در نظریه‌پردازی قرآنی باید موضوع را به قرآن کریم عرضه کرد و همه آیات موضوع مورد نظر را جمع‌آوری و تحلیل نمود تا بتوان نظریه قرآنی را تولید نمود. در غیر این صورت، نمی‌توان با چند آیه و به صورت جزئی و با برداشت از یک آیه مدعی نظریه قرآنی شد.

از این نگاه می‌توان گفت، در هیچ‌یک از منابع مورد بررسی به نظریه‌پردازی در حوزه تصمیم‌گیری از دیدگاه قرآن کریم پرداخته نشده است؛ لذا لازم است در مقاله‌ای مستقل با استفاده از داده‌های این پژوهش به آن پرداخته شود.

بر این اساس از نظر نگارنده، مطالب منابع مذکور با وجود مزایای زیادی که برخی از آنها ذکر شد، از نظر تحلیلی، نظریه‌پردازی و تولید مفاهیم علمی، به ویژه تولید «نظریه قرآنی تصمیم‌گیری» و «تولید علم قرآنی» در حدی نیستند که بتوان به آنها تولید علمی یا نظریه‌پردازی علمی در موضوع تصمیم‌گیری از دیدگاه قرآن کریم نسبت داد؛ زیرا هیچ ‌یک از منابع احصا شده اقدام به جمع‌آوری کامل آیات در موضوع تصمیم‌گیری نکرده و به تحلیل دیدگاه قرآن نپرداخته‌اند و به عبارت دیگر، با هدف کشف «نظریه قرآنی» در حوزه تصمیم‌گیری وارد نشده و کسی از نویسندگان مذکور نیز مدعی چنین مطلبی نگشته است. لذا جای یک بحث علمی جامع که دربرگیرنده آیات تصمیم‌گیری در یک مجموعه واحد باشد و به تحلیل و نظریه‌پردازی در موضوع تصمیم‌گیری بپردازد، خالی است و باید با توجه به مجموعه آیات مذکور و دیگر آیاتی مشابه به نظریه‌پردازی در موضوع تصمیم‌گیری از دیدگاه قرآن کریم پرداخته شود تا بتوان از این طریق، الگوها و مدل‌های علمی و کاربردی را ابتدا به جامعه علمی و سپس به مدیران و مسئولان تصمیم‌گیرنده عرضه کرد.

بنابراین با توجه به نتایج این نوشتار می‌توان  «نظریه قرآنی تصمیم‌گیری» را  در مقاله جداگانه از آیات قرآن کریم کشف، استخراج و به جامعه علمی عرضه نمود.

نتیجه‌

پژوهش حاضر با استفاده از نرم‌افزارهای نمایه مجلات و سامانه‌های جست‌وجوگر کتابخانه‌ای و اینترنتی انجام گرفته و منابع موجود در حوزه تصمیم‌گیری با توجه به دو مسئله «تعیین کمیت آیات استنادی در موضوع تصمیم‌گیری» و «تعیین سطح تحلیل آیات استنادی در مسئله تصمیم­گیری» (تأییدی، تطبیقی، نظریه‌پردازی) بررسی شده‌اند؛ از این جهت در حوزه مدیریت اسلامی، به ویژه دانش مدیریت قرآنی، پس از بررسی آثار منتشر شده با روش فرا تحلیل، حاصل کار این پژوهش در درجه اول تعیین «کمیت آیات تصمیم‌گیری» و در مرحله بعد بررسی و تعیین سطوح تحلیل آیات استنادی درآیات قرآن کریم در موضوع تصمیم‌گیری بوده است؛ براین اساس یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که منابع بررسی شده از هر دو جنبه کمیت استناد به آیات تصمیم‌گیری و سطح تحلیل آیات استنادی، متفاوت و گوناگون هستند، به طوری که برخی از نظر کمیت، به حجم کمی از آیه‌ها استناد نموده‌اند. اما از نظر سطح تحلیل آیات استنادی، غالباً منابع بررسی شده دارای ضعف اساسی هستند؛ از این‌رو، تولید مفاهیم علمی و مبانی قرآنی در حوزه تصمیم‌گیری در آنها صورت نگرفته یا در حد نظریه‌پردازی و تحلیلی نیست. با توجه به تألیفات انجام شده در موضوع تصمیم‌گیری از منظر قرآن و اسلام و با مقایسه آنها با موضوع این پژوهش، موضوع مورد نظر با چنین رویکردی مورد بررسی و پژوهش قرار نگرفته است. گرچه راجع به برخی از ابعاد آن، تحقیقاتی صورت گرفته است.

هدف نهایی از این پژوهش، رسیدن به کمیت، کیفیت و نوع استنادات قرآنی در حوزه «تصمیم‌گیری» است که در این نوشتار در منابع مدیریتی با رویکرد قرآنی و اسلامی پی‌گیری شد و نتایج آن تبیین گردید.

با در نظر داشت مباحث تبیین شده، الگوی پیشنهادی در نظریه‌پردازی قرآنی در حوزه موضوعات سازمان و مدیریت به شکل ذیل پیشنهاد می­شود:

 

 

 

شکل: 3. الگو و مدل ساده پیشنهادی از مراحل اصلی نظریه پردازی قرآنی در حوزه سازمان و مدیریت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

  1. ابراهيمي، محمدحسين، مديريت اسلامی، قم: دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم، چاپ دوم، 1379ش.
  2. ابن منظور محمد بن مكرم‏، لسان العرب، بيروت: دار صادر، چاپ سوم، 1414ق.
  3. ابوالعينين، جميل جودت، اصول الإدارة من القرآن و السنة، بيروت: دار و مکتبة الهلال، 2002م.
  4. احمدی، مسعود، مديريت اسلامی، تهران: نشر ويرايش، 1383ش.
  5. استيفن پی. رابينز و ديويد اي، دی سنزو، مبانی مديريت، ترجمه دکتر سعيد محمد اعرابی، محمدعلي حميد رفيعی و بهروز اسراری ارشاد، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ هفتم، 1387ش.
  6. افجه‌ای، سيدعلی اکبر، مديريت اسلامی، انتشارات جهاد دانشگاهی، واحد علامه طباطبايی چاپ هشتم، 1388ش.
  7. باقريان، محمد، تصميم‌گيری حکيمانه رويکردی جديد به الگوسازی در مديريت، تهران: مرکز آموزش مديريت دولتی، 1380ش.
  8. بی‌نام، تصميم‌گيری شورايی، تأليف گروه توسعه فن‌آوری، پژوهشگاه بين المللی المصطفی جامعه المصطفیa العالميه، 1388ش.
  9. پاريزی، مهد ايران‌نژاد و پرويز ساسان گهر، سازمان و مديريت از تئوری تا عمل، تهران: مؤسسه عالی بانکداری ايران، چاپ دوازدهم، 1393ش.

10. پيروز، علی آقا، ابوطالب خدمتی، عباس شفيعی، سيد محمود بهشتی نژاد، مديريت در اسلام، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ پنجم، 1386ش.

11. جاسبی عبدالله، مباحثی از مديريت اسلامی (مجموعه مقالات) انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ دوم، 1380ش.

12. جاسبی، عبدالله، تصميم‌گيری در مديريت اسلامی الگوی تصميم‌گيری الهی ـ عقلايی، مجله اقتصاد و مديريت شماره 24 و 25، ص 23-5.

13. جمعی از علماء و دانشمندان، نگرشی بر مديريت در اسلام، / (مجموعه مقالات ارائه شده در چهارمين سمينار بين المللی مديريت اسلامی) تهران، شرکت تعاونی خدماتی و انتشاراتی علوم مديريت، چاپ دوم، 1375ش.

14. جوشقانی محمد اسماعيلی، مبانی مديريت اسلامی و الگوهای آن، قم نشر نصايح، 1391ش.

15. حيدری تفرشی، غلامحسين، مديريت اسلامی، اراک، انتشارات نويسنده، 1386ش.

16. دانايی‌فرد، حسن، استراتژی‌های نظريه‌پردازی، تهران: انتشارات سمت، چاپ دوم، 1392ش.

17. دهخدا، علي‌اکبر، لغت‌نامه، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه، چاپ دوم، 1377ش.

18. راغب اصفهانی، حسين بن محمد، المفردات في غريب القرآن تحقيق: صفوان عدنان داودى، دمشق ـ بيروت: دارالعلم ـ الدار‌الشامية، 1412ق.

19. رجبی، جواد، سبک تصميم‌گيری برگرفته از سيره اهل بيتb، دوفصلنامه تخصصی معارف اسلامی و مديريت/انجمن علمی مديريت سال دوم، شماره دوم، مؤسسه علوم انسانی، 1394ش.

20. رضائيان، علی، تهران: مبانی سازمان و مديريت، سمت چاپ پانزدهم، 1390ش.

21. رضوانی، حميدرضا، روش تحقيق در مديريت، تهران: مؤسسه کتاب مهربان نشر، 1390 ش.

22. سرمدي، محمدرضا، مديريت اسلامی، دانشگاه پيام نور، چاپ نهم، 1382‌ش.

23. صدر، سيد محمد باقر، المدرسة القرانية، بيروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1412ق.

24. عابدی جعفری، حسن، معصومی مهر، حميدرضا، مديريت اسلامی (مدل‌ها و موانع تحقق آن در جامعه و سازمان‌ها)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392ش.

25. عباس نژاد، محسن، قرآن، مديريت و علوم سياسی، بنياد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه مشهد، 1384ش.

26. علی احمدی، عليرضا، علی احمدی، حسين، مبانی و اصول مديريت اسلامی، تهران: انتشارات توليد دانش، چاپ دوم، 1386ش.

27. عليزاده، محمدجواد، قرآن و مديريت راستين، 1377ش.

28. عنان شيخ الارض، احمد عبدالسلام دباس، بيروت: الادارة الرشيده، / دارالفکر، 1423ق.

29. فاضلی، «مقاله سياست‌گذاری و تصميم‌گيری در نظام رهبری و مديريت اسلامی از ديدگاه عقل و وحی»، (مجموعه مقالات).

30. قرائتی، محسن، سيصد نکته در مديريت اسلامی بر اساس تفسير نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات اوقاف، چاپ پنجم، 1391ش.

31. قرشی سيد علی اكبر، قاموس قرآن، تهران‏: دار الكتب الإسلامية، چاپ ششم‏‏، 1371ش.

32. قوامی، سيدصمصام الدين، مديريت از منظر کتاب و سنت، مرکز تحقيقات علمی خبرگان خبری، 1383ش.

33. لويد جي. نايگرو، تصميم‌گيری در بخش دولتی، ترجمه منوچهر غيبی، تهران: مركز آموزش مديريت دولتى، 1372ش.

34. مردمي، ابوالقاسم، «مروری بر ادبيات تحقيق تصميم‌گيری در مديريت اسلامی»، فصلنامه مصباح، سال سوم، شماره 12، از 139ـ152، 1373ش.

35. مشبکی، اصغر «مطالعه تطبيقی اصول و مبانی مديريت از ديدگاه اسلام» (مجموعه مقالات).

36. مصطفوی، حسن، التحقيق فی کلمات القرآن، بيروت: دارالكتب العلمية، چاپ سوم، 1430ق.

37. نبوی، محمدحسن، مديريت اسلامی، قم، دفتر تبليغات اسلامی، چاپ چهارم، 1377ش.

38. نقی پورفر، ولی الله، اصول مديريت اسلامی و الگوهای آن، تهران: چاپ بیست و چهارم، 1385ش.

39. نقي اميری، علی، تصميم­گيری، رهبری و ارتباطات اثربخش در قرآن بر اساس داستان سليمان و ملکه سبأ (قرآن و مديريت 2). بنياد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه.

40. الوانی، سيد مهدی، تصميم‌گيری و تعيين خط و مشی دولتی، دکتر سيدمهدی الوانی، تهران: سمت، چاپ ششم، 1377ش.

41. الوانی، سيد مهدی، مديريت عمومی، تهران: نشر نی، چاپ چهل و يکم، 1389ش.

42. هرولد کونتز، سيريل اودانل، هانيز ويهريخ، اصول مديريت ترجمه محمد علی طوسی، علی اکبرفرهنگی، سيد امين الله علوی، اکبر مهدويان، تهران، مؤسسه عالی آموز و پژوهش مديريت و برنامه‌ريزی، چاپ ششم، 1385ش.

 


* . تاریخ دریافت: 10/4/1396 و تاریخ تأیید: 25/6/1396.

*. استاد همکار جامعه المصطفی العالمیه این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید

**. دانش پژوه دکتری قرآن و علوم (گرایش مدیریت)، جامعه المصطفی العالمیه (نویسنده مسئول) این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید