شگفتی‌های آفرینش شتر از منظر قرآن و علم* PDF چاپ نامه الکترونیک

ابراهيم رضايي آدرياني** و محمد جواد اسکندرلو***

چکیده

شتر تنها حیوانی است که قرآن کریم با لحن توبیخ‌آمیزی، بشر را به مطالعه و تفکر در خلقتش ترغیب می‌کند و او را به ویژگی‌ها و شگفتی‌هایی که در آفرینش این حیوان وجود دارد سوق می‌دهد.

این نوشتار ابتدا گزارشی از ویژگی‌های شگفت آور شتر ارائه می‌دهد و سپس آیاتی از قرآن کریم را که به این حیوان اشاره دارد، بررسی می‌نماید. سپس تک‌تک اعضای شتر و قابلیت‌های هر یک را با توجه به آخرین کشفیات دانشمندان مورد بررسی قرار می‌دهد تا زمینه‌ای باشد برای پی بردن به عظمت خالق و اعجاز علمی قرآن در سایه آیة شریفه Pأَفَلاَ يَنظُرُونَ إِلَى‏ الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْO (غاشیه/ 17).

در این نوشتار، ویژگی‌های منحصر به فرد این شاهکار آفرینش از قبیل تحمل تشنگی، رام بودن، قدرت بلند شدن همراه بار، و ... و همچنین فواید و منافع این حیوان مطرح شده است.

 

واژگان کلیدی: قرآن، تفسیر علمی، شتر، شگفتی‌های خلقت، سوره‌ غاشیه، کیفیت خلقت شتر

 

 

مقدمه

مطالعة ظرافت‌ها و شگفتی‌های مخلوقات، یکی از بهترین راه‌های پی بردن به عظمت و خالقیت حق تعالی است.

قرآن کریم نیز در آیات متعدد، بشر را به تأمل در این امر فرا می‌خواند: Pوَ فىِ الْأَرْضِ ءَايَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ * وَ فىِ أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَO (ذاریات/ 20 و 21)؛ «و در زمين نشانه‏هايى براى اهل يقين است. و (نيز) در خودتان، پس آيا (حقايق را) نمى‏بينيد؟!» (نیز ر.ک: آل‌عمران/ 190؛ روم/ 50؛ طارق/ 5؛ ق/ 6).

از سوی دیگر نام 26 حیوان در قرآن کریم برده شده است، اما تنها حیوانی که قرآن کریم، بشر را به تفکر در خلقتش فرا می‌خواند و تعمق در آفرینشش او را در کنار آفرینش آسمان و زمین و کوه‌ها موجب تذکر و توجه به مبدأ و معاد برمی‌شمارد و بلکه بر همة آنها مقدم می‌دارد، شتر است: Pأَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْO (غاشیه/ 17)؛ «و آيا به شتر نظر نمى‏كنند كه چگونه آفريده شده؟!». از این‌رو، لازم است با موشکافی و تأمل، تک‌تک ظرافت‌های موجود در این حیوان شگفت‌انگیز را بررسی کرد و با استخدام کشفیات و علوم جدید[1] به اندازه دانش خود از این شگفتی‌ها بهره برد و معرفت خود را به خالق یکتا افزون کرد.

پیشینه

از زمانی که قرآن کریم توجه انسان را به این پدیده حیرت‌آور معطوف داشته، در مورد خلقت شتر مطالب فراوانی نگاشته شده است. غالب مفسران ذیل آیه مذکور، نمونه‌هایی از اسرار خلقت شتر را یادآور شده اند که عمدتاً به ویژگی‌های بارز و محسوسی همچون قدرت حمل بار و تحمل تشنگی بسنده کرده‌اند. در دهه‌های اخیر نیز موسوعه‌هایی با موضوع مطالب علمی قرآن و حیوانات مذکور در قرآن نگاشته شده که هر کدام چند صفحه در مورد ویژگی‌های شتر مطلب ارائه کرده‌اند (تعدادی از این کتاب‌ها را می‌توان در فهرست منابع این نوشتار ملاحظه کرد)، اما به نظر می‌رسد جای یک پژوهش مستقل و جامع در این زمینه خالی باشد که این نوشتار عهده‌دار آن می‌باشد.

ویژگی‌های شتر

شتر حیوانی مقاوم، سرسخت، تنومند و در عین حال رام و اهلی است. بین 25 تا 40 سال عمر می‌کند و بسیار کم‌هزینه است. نخستین وجود شترها در مدارک تاریخی مربوط به چهارمین هزارة پیش از میلاد به چشم می‌خورد (حکیمی، شگفتی‌های جهان خلقت، 1374: 1/ 176). البته برخی پژوهشگران مدعی هستند 50 میلیون سال قبل از آنکه انسان پای بر زمین بگذارد، شتر بر روی این کرة خاکی می‌زیسته است (راغب، الحیوان فی القرآن الکریم، 1427: 273).

این حیوان در زبان عربی نام‌های متعددی دارد تا آنجا که در زبان عربی459 نام برای آن در حالات و سنین مختلف و 117 نام برای صدای شتر و 33  نام متعدد برای محل سکونت شتر ذکر شده است (عبدالرحیم، موسوعه الحیوانات و الطیور و الاسماک و الهوام فی القرآن الکریم، 1427: 1/ 14). این نشان‌دهنده توجه ویژه عرب حجاز و نقش محوری این حیوان در زندگی آنهاست.

شتر در میان عرب بسیار محبوب و دارای نقش‌محوری در زندگی اجتماعی و اقتصادی آنهاست و شاید به همین دلیل باشد که دیة قتل انسان بر محور شتر محاسبه شده است.

همچنین شاید به دلیل هیبت شتران زرد رنگ است که قرآن شراره‌های آتش دوزخ را به آنان تشبیه کرده است:

Pإِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌO (مرسلات/ 32 و 33)؛ «آن (آتش) شراره‏هايى همچون قصرى (عظيم) مى‏افكند! چنانكه گويى (همچون) شتران زرد است».

گذشته از ویژگی‌های جسمی شتر، ویژگی‌های روحی این حیوان نیز جالب توجه است. شتر بسیار غیور است و اجازه نمی‌دهد کسی او را در حال مجامعت با جفت خود ببیند و اگر متوجه شود کسی در حال مشاهدة اوست، عکس العمل نشان می‌دهد. حتی برخی گفته‌اند کینة او را به دل می‌گیرد و به دنبال فرصتی برای ضربه زدن به او منتظر می‌ماند (بیضون، الموسوعه العلمیه القرآنیه، 1432: 4/ 377).

همچنین شتر ماده محبت مثال زدنی به فرزند خود دارد و اگر به هر دلیل بچة شیرخوار خود را از دست بدهد، مدت‌ها (گاهی تا چهل روز) در آن حوالی که او را شیر داده و بویش را حس می‌کند، می‌گردد و او را می‌جوید و با صدای بلند و جان‌سوزی ناله کرده، اشک می‌ریزد و بارها دیده شده که با عزاداری خود، اشک انسان‌ها را نیز درمی‌آورد (جهت مطالعه بیشتر در مورد خصوصیات شتر مراجعه کنید به: دمیری، حیات الحیوان، بی‌تا: 1/ 22، رستمی، سیمای طبیعت در قرآن، 339).

به شتر لقب «سفینة الصحرا» (کشتی بیابان) داده شده که واقعاً لقبی برازنده و شاید ریشه آن آیه شریفه Pوَ عَلَيْها وَ عَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَO (مؤمنون/22) باشد. اگر شتر در بیابان در شرایط سرمای شدید و بارش باران قرار گیرد، به طرز شگفت‌آوری پاهای خود را باز می‌کند و به صاحب خود اجازه می‌دهد زیر بدن او پناه بگیرد تا از باران شدید و طوفان‌های ویران‌گر در امان بماند (حدیثی، اعجاز القرآن فی النبات و الحیوان، 2013م: 66).

شتر بهترین حیوانی است که می‌توان در حج قربانی کرد و تعبیر قرآن در این زمینه حیرت‌آور است: Pوَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَO (حج/36)؛ «و براى شما آن شترهاى فربه (قربانى) را از نشانه‏هاى خدا قرار داديم. در آنها براى شما خير (و بركت) است. پس در حالى كه (براى قربانى) در صف ايستاده‏اند، نام خدا را بر آنها ببريد و هنگامى كه پهلوهايشان (بر زمين) افتاد (و جان دادند)، از (گوشت) آنها بخوريد و به (نيازمندان) قانع و (فقيران) درخواست كننده بخورانيد. اين‌گونه آنها را براى شما رام ساختيم تا شايد شما سپاسگزارى كنيد».

شتر قادر است از 25 درجه زیر صفر تا 70 درجه بالای صفر را تحمل کند. دوران حمل شتر حدود 13 ماه طول می‌کشد و هر بچه شتر تا 5 ماه شیر می‌خورد.

ناگفته نماند که در برخی روایات، شترداران مذمت شده‌اند (ر.ک: سفینه البحار، ماده ابل). شاید این مذمت ناظر به فرهنگ حاکم بر جزیرة العرب باشد که شترداران (به جهت ارزش اقتصادی بالای شتر) قشری مرفه و نوعاً مغرور بوده‌اند و بر دیگران فخرفروشی می‌کرده‌اند.

شتر در قرآن

در قرآن کریم با تعبیرات متفاوتی از این حیوان یاد شده است که در جدول ذیل می‌آید:

ردیف

کلمه

معنا

آیه  و آدرس آن

1

ابل

شتر

Pأفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْO (غاشیه/ 17)

Pمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنO (انعام/144)

2

جمل

شتر نر

Pحَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في‏ سَمِّ الْخِياطِO (اعراف/40)

Pكَأَنَّهُ جِمالَتٌ صُفْرٌO (مرسلات/ 33)

3

بعیر

شتر میانسال

Pنَزْدادُ كَيْلَ بَعيرO (یوسف/ 65)

Pلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعيرO (یوسف/72)

4

ناقه

شتر ماده

Pفَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْياهاO (شمس/ 13)

5

بُدن

شتر قربانی

Pوَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهO (حج/ 36)

6

هیم

شتر بسیار تشنه

Pفَشارِبُونَ شُرْبَ الْهيمِO (واقعه/ 55)

7

حام

شتر نرى كه ده شتر از او پديدآمده

Pما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصيلَةٍ وَ لا حامٍO (مائده/ 103)

8

سائبه

شترى كه ده ماده زاييده‏

Pما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصيلَةٍ وَ لا حامٍO (مائده/ 103)

9

بحیره

ماده شترى كه پنجمين حمل مادر خود باشد

Pما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحيرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصيلَةٍ وَ لا حامٍO (مائده/ 103)

10

حموله

شتر بارکش

Pوَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَ فَرْشاO (انعام/ 142)

11

عشار

شتر ده ماهه آبستن

Pوَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْO (تکویر/ 4)

12

ضامر

شتر (یا هر مرکب) لاغر

Pوَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى‏ كُلِّ ضامِرO (حج/ 27)

 

از میان آیات پرشماری که به شتر اشاره دارد، تمرکز اصلی این نوشتار بر آیه 17 سوره غاشیه است که بشر را به مطالعه عمیق پیرامون خلقت شتر دعوت می‌نماید؛ از این‌رو، پیش از پرداختن به ویژگی‌ها و شگفتی‌های این حیوان، نکاتی پیرامون این آیه مطرح می‌شود.

Pأَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْO (غاشیه/ 17)؛ «و آيا به شتر نظر نمى‏كنند كه چگونه آفريده شده؟!».

الف) در عبارت «أفلا ینظرون» با استفهام توبیخی، همگان به ژرف اندیشی پیرامون آفرینش شتر دعوت شده‌اند.

ب) در این آیه، مطالعه بر روی خلقت شتر، مقدم بر مطالعه پیرامون بلندای آسمان و گسترة زمین و عظمت کوه‌ها ذکر شده است.

ج) این آیه با همان لحنی که بشر را به تدبر در قرآن فرا می‌خواند Pأَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنO، بر مطالعه آفرینش این حیوان تأکید می ورزد.

د) فعل «ینظرون» از مادة «نظر» به معنای نگاه با دقت و تأمل و عنایت است و در منابع لغوی به «رؤیة فی تعمق و تحقیق» (التحقیق، ماده نظر) و «التأمل و الفحص» (مفردات، ماده نظر) معنا شده است؛ لذا قرآن کریم از افعالی مانند یرون، یشاهدون، و... استفاده نکرده و با آوردن این ماده، بشر را به مطالعه و تحقیق در این زمینه فرا می‌خواند. مانند دستور به تحقیق و تأمل در غذای مادی معنوی در آیه Pفَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى‏ طَعَامِهِO (عبس/ 24).

هـ) واژه «ابل» اسم جمع است و مفرد ندارد (مجمع البحرین، ماده ابل) و از آنجا که برای غیر ذوی العقول وضع شده، با آن معامله مؤنث می‌شود؛ لذا فعل «خُلقت» مؤنث به کار رفته است.

و) برخی گمان کرده‌اند توصیه به تفکر در خلقت شتر، نشان دهندة تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه است؛ زیرا عرب‌های معاصر نزول قرآن در سرزمین حجاز با شتر انس بیشتری داشتند و قرآن تحت تأثیر فرهنگ آنان سخن گفته است (ر.ک: مجلة کیان، ش402، 11).

پاسخ این توهم در جای خود مفصل داده شده، (ر.ک: ساجدی، زبان دین و قرآن، 1385: 430 و رضایی اصفهانی، منطق تفسیر قرآن، 1386: 4/ 36) اما اجمالاً باید گفت، اولاً به کار بردن واژگان متعارف در یک جامعه جهت تفهیم و سهولت انتقال سخن به معنای تأثیرپذیری از فرهنگ آن جامعه نیست. ثانیاً شگفتی خلقت شتر منحصر به زمان نزول قرآن نیست و اکنون نیز پس از گذشت قرن‌ها و پیشرفت علوم هنوز مقاوم‌ترین حیوان و مطمئن‌ترین وسیله برای عبور از بیابان‌های صعب العبور، شتر است؛ بنابراین، پیام این آیه تا قیامت پابرجاست و مطالعة ظرافت‌هایی که در خلقت این حیوان وجود دارد که قطعاً بسیاری از آنها هنوز بر بشر هویدا نشده است، همواره موجب تقویت خداشناسی بشر است (التحریر والتنویر، ابن عاشور، 1420: 20/ 270).

ز) در آیه شریفه بر تأمل در خلقت شتر تأکید شده است. شاید بتوان با جاری کردن قاعدة «الغاء خصوصیت» این دستور را بر سایر حیوانات نیز سرایت داد. توضیح آنکه برای استخراج پیام‌های کلی از آیات قرآن کریم می‌توان ویژگی‌های مربوط به زمان، مکان و افراد را از آیه جدا کرد. شاید بتوان گفت این آیه نیز قصد دارد بشر را به مطالعه شگفتی‌های خلقت دعوت کند و در این میان به عنوان نمونه نام یک حیوان را که بیشترین شگفتی را در میان حیوانات دارد، ذکر کرده، اما غرض قرآن منحصر به شتر نبوده است (جهت مطالعه بیشتر در مورد این قاعده و نمونه‌های آن مراجعه کنید به: رضایی اصفهانی، منطق تفسیر قرآن، 1386: 1/ 224 به بعد).

ح) «کیف» در این آیه شریفه بدل اشتمال از ابل است؛ بنابراین، تقدیر آیه شریفه چنین می‌شود: «افلا ینظرون الی الابل هیئة خلقها». بنابراین به حکم آیه شریفه باید در هیئت این حیوان شگفت‌انگیز تأمل کرد و تک‌تک اعضا و جوارح و ظرافت‌های آفرینش آن را بررسی کرد.

بنابراین در این نوشتار ابتدا تک تک اعضای بدن این حیوان را بررسی می‌نماییم و سپس به ویژگی‌های منحصر به فرد و منافع پرشمار و کم نظیر آن می‌پردازیم.

الف) اعضاء و جوارح

خداوند بشر را به تفکر و تأمل در خلقت شتر فراخوانده است؛ بنابراین، لازم است در تک تک اجزاء بدن این حیوان شگفت‌انگیز تمرکز کرد و جلوه‌های قدرت الهی را در آفرینش آن مشاهده نمود.

1. کوهان

کوهان شتر گذشته از آنکه سوار شدن بر این حیوان را ساده‌تر می‌کند، محتوای چربی ذخیره‌ای است که از غذا تأمین می‌شود و هنگام نیاز نه تنها گرسنگی که تشنگی شتر را نیز برطرف می‌کند.

در یک تقسیم‌بندی رایج شترها به دو قسم عربی و آسیایی تقسیم می‌شوند.

شتر عربی که 90 درصد شترهای موجود در جهان را تشکیل می‌دهند و در کشورهایی همچون عربستان و شمال آفریقا زندگی می‌کند، یک کوهان دارد. اما شتر آسیایی که حیوانی بسیار قوی هیکل است و در مناطق مرکزی آسیا بیشتر یافت می‌شود، دو کوهان دارد. این حیوان به لطف بدن پوشیده از پشم و کرک خود قادر است به نحو شگفت‌انگیزی گرما و سرما را تحمل نماید (ر.ک: بیضون، الموسوعه العلمیه القرآنیه، 1432: 4/ 377).

یک شتر میانسال حدود 120 کیلوگرم چربی در کوهان خود ذخیره می‌کند که این مقدار چربی اندوختة بسیار مطمئن و مفیدی برای مسافرت‌های طولانی به شمار می‌رود (ر.ک: احمد، موسوعه الاعجاز العلمی، 1424: 478).

با توجه به آنکه شتر معمولاً  ناگزیر از حرکت در تابش مستقیم آفتاب است، بدن او تناسب شگفت‌آوری با این نیاز دارد. کمر باریک شتر موجب می‌شود در ساعات میانی روز که هنگام اوج تابش مستقیم آفتاب است، نور خورشید تنها بر نقاط فوقانی بدن بتابد که این نقاط با دو عایق چربی (کوهان) و پشم پوشانده شده‌اند و گرما را خنثی می‌کنند؛ از این‌رو، شتر می‌تواند گرمایی را که بسیاری از حیوانات دیگر را از پای درمی‌آورد، تحمل کند. گذشته از آنکه پوست روشن شتر، بخشی از اشعة خورشید را منعکس می‌نماید (ر.ک: راغب محمد نجار، الحیوان فی القرآن الکریم، 1427: 275).

2. گردن

گردن بلند و در عین حال قوی و مستحکم شتر چند مزیت فوق‌العاده برای این حیوان به ارمغان آورده است:

اول آنکه هنگام بلند شدن از زمین، خصوصاً هنگامی که بار سنگینی بر پشت داشته باشد، سر و گردن به مانند یک اهرم عمل کرده، در بدن او ایجاد تعادل می‌کند تا بتواند با وجود بار سنگین، از زمین برخیزد.

دوم آنکه شتر با وجود ارتفاع زیادی که از زمین دارد، به لطف گردن خود می‌تواند در حالت ایستاده از زمین غذا بخورد و هم می‌تواند از برگ درختان مرتفع بهره ببرد.

3. پا

کف پای شتر به دو انگشت بزرگ تقسیم می‌شود که با نخن‌های بسیار بزرگ، مانع فرو رفتن پا در شن و ماسه می‌شوند. جالب اینجاست که انبوهی از کُرک و مو کف پای شتر را پوشانده است تا هنگام راه رفتن بر صحرای داغ و سوزان، نقش عایق حرارتی را ایفا کند و مانع سوختن پای شتر گردد (بیضون، الموسوعه العلمیه القرآنیه، 1432: 4/ 274).

کُرک‌ها سایر بدن شتر را نیز پوشانده و مانع انتقال حرارت به پوست بدن می‌شود؛ لذا شتر در گرمای سوزان بیابان به راحتی روی زمین می‌خوابد و پوست بدن را روی ریگ‌های داغ بیابان می‌گذارد و این عایق حرارتی مانع سوختن او می‌شود. ضمن آنکه هنگام خوابیدن شتر بر روی زمین چند نقطه از بدن او بیشترین تماس را با زمین دارند و بیشتر وزن شتر بر این نقاط وارد می‌شود. خدای سبحان در این چند نقطه، بافت متفاوتی از پوست که بسیار خشن و مقاوم است، قرار داده تا نقش متکا را ایفا کند و شتر به راحتی بتواند بر هر نقطه سخت و غیرقابل تحملی از بیابان رحل اقامت افکند (ر.ک: راغب محمد نجار، الحیوان فی القرآن الکریم، 1427: 275).

4. چشم

مشهور است که شتر دو پلک دارد: یکی پلک معمولی و دوم پلک توری مانند؛ شتر هنگام طوفان و گرد و غبار، پلک توری مانند را می‌بندد و پلک اصلی را باز می‌گذارد تا ضمن جلوگیری از ورود گرد و غبار به داخل چشم بتواند جلوی خود را ببیند و به راه خویش ادامه دهد (ر.ک: محمود عبدالله، عالم الحیوان بین العلم والقرآن، 1417: 26؛ کلیجی، قرآن و طبیعت، 1386: 96). گذشته از آنکه مژه‌های بسیار بلند شتر نیز مانع از ورود غبار به چشمان می‌شود.

5. گوش‌

به طور کلی بدن شتر به گونه‌ای طراحی شده که در سخت ترین شرایط و در طوفان های شن در اوج گرمای بیابان مقاوم باشد. گوش‌ها نیز از این قاعده مستثنا نیستند؛ دهانه گوش‌های شتر بسیار تنگ وکوچک، و پوشیده از موی فراوان است که مانع داخل شدن ریگ و شن به داخل آن می‌شود (مدرسی، تفسیر هدایت، 1377: 18/ 71).

6. لب‌

شتر دارای دو لب بزرگ و خشن است و شکافی در لب بالایی دارد. دانشمندان معتقدند این ساختار لب‌های شتر را در خوردن خار و خاشاک و گیاهان خشن یاری می‌دهد (بیضون، الموسوعه العلمیه القرآنیه، 1432: 4/ 373).

ویژگی دیگر لب‌های شتر آن است که مانع بیرون ریختن آب دهان می‌شود؛ از این‌رو شتر، برخلاف بسیاری از حیوانات، هنگام غذا خوردن آب دهان خود را کنترل می‌کند و بیرون نمی‌ریزد (احمد، موسوعه الاعجاز العلمی، 1424: 474).

7. بینی

بینی شتر به دهانش پیوسته است و این امر موجب می‌شود آبی که همراه با هوای تنفسی از بدن خارج می‌شود، به دهان بازگردد و ذخیرة آب بدن دیرتر تمام شود. همچنین بینی این حیوان به صورت دو شکاف تنگ است که می‌تواند هنگام نیاز آنها را ببندد و از داخل شدن غبار و شن و ماسه بیابان به داخل بینی جلوگیری کند (مدرسی، تفسیر هدایت، 1377: 18/ 71).

ب) ویژگی‌های منحصر به فرد

شتر ویژگی‌هایی دارد که هیچ یک از حیوانات دیگر ندارند و از این جهت در میان همه آنها ممتاز است. این ویژگی‌ها بدین قرار است:

1. تحمل تشنگی

شتر در میان حیوانات به قدرت بالای تحمل تشنگی معروف است.

اگر یک درصد از آب بدن انسان از دست برود، احساس تشنگی می‌کند. حال اگر این کاستی به 5 درصد برسد انسان تعادل خود را از دست می‌دهد و هنگامی که به 10 درصد برسد دیگر گوش‌های او چیزی نمی‌شنود و چنان ضعف و رخوت بر او غلبه می‌کند که احساس درد را نیز از دست می‌دهد. اگر این رقم به 12 درصد برسد حالتی پیدا می‌کند که حتی اگر به آب دسترسی پیدا کند، قدرت نوشیدن آن را ندارد و حتی با کمک اطرافیان نیز شانس او برای زنده ماندن اندک است. این در حالی است که اگر شتر 20 درصد از آب بدن خود را از دست دهد، می‌تواند همچنان سرپا بایستد و هنگامی که به آب می‌رسد، به راحتی آب بنوشد. شتر می‌تواند 10 روز تا دو هفته بدون آب در سخت‌ترین شرایط جوی به حرکت خود ادامه دهد. در حالی که مقاومت انسان در مقابل تشنگی، از سه روز تجاوز نمی‌کند. این استقامت، به دلیل ذخیره آبی است که در بدن شتر وجود دارد.

نکتة شگفت‌انگیز دیگر آنکه اگر شتر تشنه به هر آبی برسد، از آن می‌نوشد و حتی آب شور و تلخ و گل‌آلود نیز تشنگی او را برطرف می‌کند. این به دلیل قدرت فوق‌العادة کلیه‌های اوست که به سرعت آن را تصفیه می‌کند (احمد، موسوعه الاعجاز العلمی، 1424: 479).

همچنین شتر هنگامی که ادرار می‌کند، دُم خود را می‌جنباند تا ادرار به پاهایش پاشیده شود و بدین ترتیب با خیس کردن بدن، خود را خنک می‌کند.

در مورد محل ذخیره آبی که در بدن شتر وجود دارد، چند دیدگاه ارائه شده است. برخی معتقدند این ذخیره در یک کیسة کوچکی در زیر شکم شتر متمرکز شده و در مواقع نیاز، آب آن کیسه جذب بدن شتر می‌شود. اما برخی معتقدند این ذخیره در کل بدن شتر پراکنده است. بر اساس این نظریه وقتی شتر آب می‌نوشد، برخی سلول‌های بدن او تا 240 برابر منبسط می‌شوند و هنگام کمبود آب، سلول‌های بدن از آب موجود در نزدیک خود بهره می‌برند (کلیجی، قرآن و طبیعت، 1386: 96).

گروه سوم زیست‌شناسان معتقدند ذخیرة چربی شتر به تحمل تشنگی او کمک می‌کند؛ زیرا سوخت و ساز مواد کربوهیدراتی منجر به آزاد شدن H2O (آب) و گاز CO2 می‌شود و بدن شتر از آب آزاد شده که در اصطلاح شیمی آن را «آب متابولیک» می‌نامند، بهره می‌برد.

همچنین شتر با ثابت نگه داشتن سطح مایع در خون خود از هیدراسیون (کم شدن آب بدن) جلوگیری می‌کند. توضیح آنکه مایع خون (پلاسما) حاوی یک دوازدهم آب بدن است که در شرایط تشنگی کم می‌شود. اما شتر پس از تحمل یک دوره تشنگی و از دست دادن یک چهارم وزن بدن خود، تنها یک دهم حجم خون خود را از دست می‌دهد و این امر موجب استقامت او در برابر تشنگی می‌شود (حکیمی، شگفتی‌های جهان خلقت، 1374: 2/ 148).

گرچه شتر از حیوانات خون‌گرم است، اما قادر است درجه حرارت بدن خود را در شرایط گرمای بالا تا 42 درجه بالا ببرد و هنگام برودت هوا دمای داخل بدن این حیوان به 36 درجه سانتیگراد می‌رسد (صفار، اسرار عالم الحیوان، 2002: 270).

سرّ دیگر تحمل تشنگی شتر، تعریق اندک اوست. شتر کمتر عرق می‌کند، خصوصاً در شرایط گرما و عطش ساختمان بدن او به گونه‌ای است که از آب موجود در بدن نهایت نگهداری را می‌کند و جالب است که شتر در این شرایط ادرار نیز نمی‌کند.

ضمناً کلیه‌های شتر قسمت زیادی از آب‌های مصرف شده را دوباره پس می‌گیرد و به همین دلیل ادرار این حیوان غلیظ است. همچنین رودة این حیوان سلول‌هایی دارد که وظیفه آنها جذب آب مصرف شده موجود در غذای روده و باز گرداندن آن به بدن است. به همین دلیل سرگین شتر بسیار خشک است.

بدن شتر از مویی فشرده پوشیده شده است که موجب می‌شود حتی در دمای 40 درجه نیز عرق نکند. یکی دیگر از عوامل هدر رفت آب بدن تنفس سریع و با دهان باز است. اما شتر نه تنها دهان خود را (حتی در هوای گرم) باز نمی‌کند، بلکه سرعت تنفس او حداکثر هشت مرتبه دم و بازدم در دقیقه است که تأثیر مهمی در حفظ آب بدن دارد (حکیمی، شگفتی‌های جهان خلقت، 1374: 1/ 178). در عوض، هنگامی که شتر پس از یک دوره تشنگی طولانی به آب برسد، حدود 40 لیتر آب را یک نفس می‌آشامد و در عرض چند دقیقه می‌تواند تا 100 لیتر آب بخورد؛ از این‌‌رو، قرآن کریم حرص و ولع جهنمیان به نوشیدن آب جوشان جهنم را به آب نوشیدن شتر تشنه تشبیه می‌کند: Pفَشارِبُونَ شُرْبَ الْهيمِO (واقعه/ 55).

2. قدرت بلند شدن همراه بار

حمل بار توسط چهارپایان منفعت مهمی است که قرآن کریم نیز به آن اشاره کرده است: Pوَ تَحْمِلُ أَثْقالَكُمْ إِلى‏ بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بالِغيهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسO (نحل/ 7)؛ «و بارهاى سنگين شما را به سرزمينى حمل مى‏كنند كه جز با مشقّت جان‏ها بدان نمى‏رسيديد».

در میان چهارپایان تنها شتر ویژگی منحصر به فرد حمل بار دارد. شتر برای بارگیری روی زمین می‌خوابد و پس از آنکه باری حدود 300 کیلوگرم بر پشت او قرار گیرد، به طور شگفت‌انگیزی از زمین بلند می‌شود که سایر حیوانات از انجام چنین عملی عاجزند. شتر برای این کار از گردن بزرگ خود بهره می‌برد و به عنوان اهرم از آن استفاده می‌کند و با برقراری تعادل دو طرفه (بین بار و گردن خود) و بهره گرفتن از دو دست، از زمین بلند می‌شود.

3. رام بودن

قرآن کریم در مورد شتر می‌فرماید: Pوَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ ...كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَO (حج/ 36)؛ «و براى شما آن شترهاى فربه (قربانى) را از نشانه‏هاى خدا قرار داديم ... اين گونه آنها را براى شما رام ساختيم تا شايد شما سپاسگزارى كنيد».

گرچه حیواناتی مانند گاو و گوسفند نیز اهلی و بی‌آزار هستند، کنترل تعداد زیادی از آنها دشوار است. اما شتر در عین حال که جثه‌ای بزرگ‌تر و قدرتی به مراتب بیشتر از آنها دارد، نسبت به همة حیوانات رام‌تر است؛ به گونه‌ای که یک گلة چند صد نفری از شتر را می‌توان به دست یک کودک سپرد. شیخ عباس قمیe می‌نویسد: حکایت شده که زمام شتری را به یک موش بستند و موش به سمت لانه خود حرکت کرد و شتر نیز در پی او می‌رفت تا موش به درون لانه خود رفت و شتر زانو زد و بینی خود را در لانة موش گذاشت (قمی، سفینه البحار، 1416: ماده ابل؛ و طبرسی، مجمع البیان، 1379: 10/ 728). فرمانبرداری شتر به اندازه‌ای شهرت یافته است که در روایتی از رسول خداa نقل شده است که فرمودند: «کن لربک کالجمل الأنف» (تستری، تفسیر تستری، 1423: 192)؛ «در برابر پروردگار خود مانند شتر رام و مطیع باش».

برخی پژوهشگران بر این باورند که شتر مناظر دور را نزدیک و اشیای کوچک را بزرگ می‌بیند و به این دلیل است که در مقابل هر موجودی رام و فرمانبردار است (احمد، موسوعه الاعجاز العلمی، 1424: 474). البته این حیوان در صورتی که زخم خورده یا خشمگین باشد، بسیار خطرناک است و باید از او پرهیز نمود.

4. تغذیه

شتر در شرایط سخت سفر در بیابان از خار و خاشاکی که سایر حیوانات هرگز نمی توانند آنها را بخورند، تغذیه می‌کند و بدین وسیله، جان خود را محافظت می‌نماید. شتر از خانوادة نشخوارکنندگان است و تنها نشخوار‌کننده‌ای است که از خار تغذیه می‌کند (نژد، فرهنگ دانستنی‌ها، 1374: 1/ 549).

5. تنفس از بینی

در بدن شتر برای محافظت از آب موجود در بدن، تدابیر متعددی اندیشیده شده که از جمله آنها پرهیز از تنفس با دهان است؛ زیرا تنفس از دهان و عبور دادن هوا از محیط حلق و دهان، موجب تبخیر حجم بالایی از آب بدن می‌شود. اما شتر از بینی نفس می‌کشد تا حداقل تبخیر آب اتفاق بیفتد. ضمناً در بینی او لایه‌ای شبیه پرده وجود دارد که هنگام خروج هوا، بخار موجود در آن را کاملاً جذب نموده، به بدن باز می‌گرداند (بیضون، الموسوعه العلمیه القرآنیه، 1432: 4/ 375).

6. شیوة کشتن

تذکیه (ذبح شرعی) شیوة خاصی از کشتن حیوان است که در شرع مقدس اسلام بیان شده و در صورت رعایت آن اگر حیوان حرام گوشت باشد به جز سگ و خوک، جسد او پاک می‌شود و پوشیدن آن در نماز جایز است و اگر حلال گوشت باشد، علاوه بر طهارت، خوردن گوشت او نیز حلال است (ر.ک: شرایط ذبح حیوان، رساله توضیح المسائل مراجع معظم تقلید).

زیر گلوی همة چهارپایان برآمدگی وجود دارد که آن را «جوزه» می‌نامند. این برآمدگی محل اجتماع اوداج اربعه (دو رگ خونی، مری و نای) است. بر اساس شرع مقدس اسلام هنگام ذبح شرعی باید زیر این برآمدگی بریده شود، به گونه‌ای که پس از جدا شدن سر، جوزه متصل به سر باشد (ر.ک: نجفی، جواهر الکلام، 1404: 36/ 109). بریدن این نقطه موجب راحت جان دادن حیوان و تخلیه کامل خون و مانع از خفگی او می‌باشد.

اما شتر از همه این احکام مستثناست و حتی اگر این گونه ذبح شود، گوشت آن حرام خواهد بود، بلکه شتر را باید «نحر» کرد؛ یعنی شاهرگی که در نقطة خاصی از گردن این حیوان است با وجود سایر شرایط مانند رو به قبله بودن، قطع شود. پس از قطع این شاهرگ به سرعت خون شتر تخلیه می‌شود و در فاصله کوتاهی جان می‌دهد.

ج) منافع شتر

خدای سبحان در هر یک از حیوانات منفعت‌هایی برای بشر قرار داده است. در این میان، در این حیوان شگفت‌انگیز منافع پرشماری جمع شده که در هر یک از این منافع، نسبت به حیوانی که تنها آن منفعت را دارد، بهتر و بالاتر است. مهم‌ترین منافع شتر عبارت‌ است از:

1. شیر

شتر در سخت‌ترین شرایط و حتی هنگام غلبة تشنگی نیز شیر می‌دهد. حکایت شده است در خشکسالی که در سال 1984 م. در آفریقا اتفاق افتاد و بسیاری از دام‌ها و حتی انسان‌ها هلاک شدند، روستاها و قبایلی که شتر پرورش می‌دادند، توانستند با تغذیه از شیر شتر جان خود را نجات دهند (احمد، موسوعة الاعجاز العلمی، 1424: 479).

در شرایط عادی شتر روزانه بین 5 تا 10 کیلوگرم شیر می‌دهد.

در مورد شیر شتر در روایات توصیه‌های مکرری وجود دارد. از جمله در روایتی امام کاظمj می‌فرمایند: «يَجْعَلُ اللَّهُ عَزَّوجَلَّ الشِّفَاءَ فِي أَلْبَانِهَا» (کلینی، كافي، 1365: ‏12/ 505)؛ «خدای عزوجل شفا را در شیر شتر قرار داده است».

البته آیات و روایاتی كه ارزش شير چهارپايانی مانند شتر،  بز، گوسفند وگاو را مي رساند، شامل فوايد شير شتر هم‌ مي‌‌شود؛ مانند آیه شریفه Pوَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَO (نحل/ 66).

و روایت: «قال رسول الله: اسْقُوا نِسَاءَكُمُ الْحَوَامِلَ الْأَلْبَانَ فَإِنَّهَا تَزِيدُ فِي عَقْلِ الصَّبِيِّ» (مجلسی، بحار الأنوار، 1404: ‏59/ 294)؛ «پیامبر اکرمa : به زنان حامله شیر شتر بخورانید زیرا كه خوردن شير شتر سبب زياد شدن عقل كودكشان مى‌گردد».

با وجودى كه ممكن است شتر در شرايط سخت و طاقت‌فرساى بيابان چندين روز موفق به نوشيدن آب نشود، به قدرت و حكمت الهى و به كمك تابش نور آفتاب بازهم قادر است شير توليد كند و حداقل متوسط توليد روزانه شير در شرايط سخت را داشته باشد.

شیر شتر لطیف و رقیق‌ترین شیر بین شیر حیوانات دیگر است. این شیر کمی مایل به شوری است و چربی آن کم است. طبیعت آن گرم مایل به خشکی است و به سبب گرم بودن مزاج آن و شدت امتزاج (پختگی) آن چربی شیر از آب آن، جدا نمی‌گردد.

با مطالعه کتب طب سنتی و همچنین اکتشافات جدید علمی می توان به خواص پرشمار شیر شتر پی برد که به برخی از مهم ترین آنها اشاره می‌شود (مطالب این بخش از دو منبع اقتباس شده است: حکیم عقیلی خراسانی،‌ مخزن الادویه، 1388: 698 به بعد؛ سایت طلای سفید (سایت اختصاصی شیر شتر: www.Talaye-sefid.com).

1ـ آشامیدن این شیر باعث تقویت چشم می‌شود و گاهی طبیبان دستور اکتحال (در چشم چکاندن) آن را می‌دهند.

2ـ برای بیماری‌های طحال، بواسیر، جاری شدن ادرار، حیض و نیز تقویت نیروی جنسی مفید است.

3ـ شیر شتر همچنین درمان مناسبی برای کبد چرب، اگزما، چربی‌های زیرپوستی، رفع بی‌اشتهایی، و ... است.

4ـ‌ مدرّ است، لذا در تعدیل فشار خون مفید است.

5 ـ دارای چربی و کلسترول کمتری نسبت به شیر گاو است.

6 ـ در درمان اوتیسم کودکان مؤثر است.

7ـ اسیدیته معده معمولاً انسولین را تحریك می‌كند. در صورتی كه انسولین موجود در شیر می‌تواند از معده عبور كند و برای رفع ناراحتی‌های معده مؤثر باشد.

8 ـ شیر شتر دارای خاصیت ضد باكتری و ضد میكروب است. در بهبود بیماری‌های عفونی از جمله سل مؤثر است و می‌تواند حداقل پروتئین‌های ضروری روزانه انسان به خصوص اسیدهای آمینه را تأمین كند.

9ـ شیر شتر می‌تواند بهترین جایگزین برای افرادی باشد كه به شیر گاو حساسیت دارند و مصرف مداوم شیر شتر در بهبود دیابت، كنترل فشار خون، گرفتگی عروق و پوكی استخوان مؤثر است.

10ـ رنگ روي را روشن و بلغم و اخلاط را دفع و يبوست را بر طرف می‌کند.

11ـ شیر شتر براى درمان بيماري‌هاى كبد، كم‌خونى و سل و بيماري‌هاى زمان پيرى، شكنندگى استخوان‌ها و نرمى استخوان در كودكان، درمان سرماخوردگى، تب و آنفولانزا و همچنين درمان هپاتيت ب مفيد است.

12ـ شیر شتر همچنين در درمان بيماري‌هاى تنفسى از جمله سل و آسم و بيماري‌هاى معده و روده بزرگ، اختلالات گوارشى، كاهش قند، فشار خون، تنظيم ضربان قلب و تنفس و گرمازدگى مفيد مى‌باشد.

13ـ در آزمايشات و مطالعاتى كه اخيراً در كشور هندوستان توسط محققان عربستانى به عمل آمد، موش‌هاى آزمايشگاهى مبتلا به سرطان را همزمان تحت درمان با مواد دارويى (شيمى درمانى) و شير شتر قرار دادند. در پايان مشخص شد كه موش‌هاى سرطانى كه تحت درمان با شير شتر قرار داشتند، درمانشان به مقدار قابل توجهى موفقيت‌آميز و حتى در برخى موارد از شيمى درمانى هم موفق‌تر بوده است.

14ـ شیر شتر به صورت خام و به صورت محصولات تخمیری برای درمان زخم معده، بی‌نظمی‌های بدن، اسهال، یبوست، زخم ها و حتی برای افزایش قدرت باروری تخمدان به کار می رود.

15ـ بیماران دارای هپاتیت نیز بعد از خوردن شیر شتر عملکرد بدنشان بهبود می‌یابد.

16ـ محققان از شیر شتر برای درمان بیماران مبتلا به ایدز هم در سطح دنیا استفاده کرده و به پیشرفت‌های خوبی دست یافته‌اند.

17ـ استفاده از شير شتر 70 تا 80 درصد از ويتامين‌ها و پروتئين‌هاى مورد نياز بدن را تأمين مى‌نمايد. تحقيقات نشان مي دهد كه ويتامين شير شتر سه برابر شير گاو است.

18ـ شیر شتر به دليل اينكه حاوى مقادير بالاى ویتامین ث مى‌باشد، در پيشگيرى و درمان بيماري‌هاى دهان و دندان و همچنين محافظت از لثه‌ها و تقويت دندان بسيار مفيد است.

19ـ چربى‌ها و مواد موجود در شير شتر نسبت به ساير شيرها راحت‌تر و سريع‌تر هضم و جذب مى‌گردد.

20ـ اخيراً پروتئينى در شير شتر كشف شده است كه عملكرد آن همانند انسولين است و در درمان بيمارى ديابت بسيار مفيد و كارساز است.

21ـ شير شتر 10 برابر شير گاو؛ عنصر آهن و كلسيم دارد.

22ـ شیر شتر سرشار از اسیدهای مهمى به نام اسيد آمینه از قبیل: مانند والین و متیونین و لیزین و آرژنین و فنیل آلانین است. همچنین شير شتر دارای مقادير نسبتاً بالای آلبومین و گلوبولین نيز مى باشد.

23ـ نكته بسيار عجيب و جالب درباره شير شتر اين است كه اين ماده گرانبها قادر است بدون استفاده از لوازم امروزى كيفيت خود را در دماى 4 درجه سانتيگراد به مدت 12 روز و در دماى معمولى اتاق به مدت 48 ساعت و حتى بيشتر حفظ نمايد، در حالی كه شير گاو در دماى عادى اتاق ظرف 12 ساعت ترش مي‌شود.

24ـ تحقيقات نشان مي دهد که شیر شتر به دلیل وجود برخى مواد از جمله انواع پروتئين ها مانند پروتئين كازئين در برابر سموم، باکتری‌ها، قارچ‌ها و بسيارى از خطرهای احتمالى آنها به ويژه براى نوزادان، مقاوم و سبب مصونيت در برابر آنها مي‌شود.

25ـ شیر شتر به علت فقدان بتالاکتوگلوبوئین می‌تواند برای درمان آلرژی‌های غذایی در کودکان مفید باشد. اخیراً گزارش شده شیر شتر دارای خواص آنتی کار سیتوژنیک و آنتی هایپرتنسیو نیز می‌باشد. اثر ضد میکروبی شیر شتر به حضور لیزوزیم، لاکتوفرین، هیدروژن پراکسید، لاکتوپر اکسیدازوایمونوگلوبولین‌ها نسبت داده شده است.

26ـ شیر تازه و تخمیر شده شتر در هند، روسیه و سودان برای درمان بیماری‌های یرقان، توبرکلوزیس، نیشمانیا، آسم و کالا آزار مورد استفاده قرار گرفته است.

27ـ همچنین دانشمندان معتقدند خوردن شیر شتر موجب تقویت هوش و استعداد و قدرت تفکر انسان می‌شود (حدیثی، اعجاز القرآن فی النبات والحیوان، 2013: 66).

28ـ شیر شتر سرشار از ویتامین C و B1 و B2 و انواع پروتئین و املاح معدنی مانند فسفر، کلسیم، آهن، پتاسیم و منگنز است. اما لاکتوز و چربی اشباع شدة آن اندک است که برای تقویت معده و بیماری‌های قلب و کبد و همچنین استحکام استخوان‌ها سفارش شده است (معروف، نشریه العلوم الانسانیه الدولیه، مقاله «الابل فی القرآن والادب العربی»، 1384: 12/ 5).

شیر شتر علاوه بر ارزش غذایی بالا، فوائد طبی فراوانی نیز دارد و در صنعت داروسازی از آن استفاده می‌شود (موسوعه الاعجاز العلمی، 481).

2. گوشت

گوشت شتر به خلاف گوشت گاو طبیعتی گرم دارد و به دلیل درصد پایین چربی بین 2/1 تا 8/2 درصد از ابتلا به بیماری‌های قلبی جلوگیری می‌کند. در برخی روایات نیز به خوردن گوشت شتر توصیه شده است (ر.ک: قمی، سفينه البحار، 1416: ماده لحم).

3. ادرار

در برخی روایات از ویژگی خاصی که در ادرار شتر وجود دارد، سخن به میان آمده است (ر.ک. کلینی، كافي، 1365: ‏6/ 338). عده‌ای از اساتید دانشگاه دمشق با الهام گرفتن از این روایت، روی شیر و ادرار شتر کار کردند و موفق شدند درمان چند بیماری صعب العلاج را از آن استخراج کنند (ر.ک: احمد، موسوعة الاعجاز العلمی، 1424: 719). اخیراً نیز كپسول حاوي ادرار شتر به منظور استفاده در درمان بيماري‌هاي سرطاني تولید شده و در برخی کشورها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کلیة شتر و فرآیند تولید ادرار آن با تمام موجودات زنده متفاوت است؛ از این‌رو، ادرار شتر محتوی اندکی پروتئین و سدیم و درصد بالایی پتاسیم و منیزیم است که برای درمان التهاب کبد مفید است و جالب اینجاست که با باکتری‌ها و ویروس‌های موجود در بدن انسان مبارزه می‌کند (معروف، نشریه العلوم الانسانیه الدولیه، مقاله «الابل فی القرآن والادب العربی»، 1384: 12/ 6).

4. حمل بار و استقامت در مسافرت‌های دشوار

شتر نیرومندترین و مقاوم‌ترین حیوان اهلی است. کف پای پهن به او این اجازه را می‌دهد که در بیابان و روی انواع شن و ماسه به راه خود ادامه دهد. در حالی که سمّ حیواناتی مثل اسب و قاطر در ریگ بیابان فرو می‌رود و از حرکت باز می‌مانند. همچنین دست و پای دراز او سبب می‌شود از ناهمواری‌های زمین با برداشتن گام‌های بلند به راحتی عبور کند. در عین حال، از سرعت خیره کنندة شتر نیز نباید غافل شد. شتر جمّاز (شتر مخصوص مسافرت در کویر که با سرعت می‌دود) می‌تواند فاصله 380 کیلومتری مکه تا مدینه را در بیست و چهار ساعت بپیماید (حکیمی، شگفتی‌های جهان خلقت، 1374: 1/ 176).

برخی مفسران نیز بر این عقیده‌اند شتر با یک مرتبه پیمودن یک مسیر هر چند بیابانی و دشوار و حتی در شب تاریک، مسیر را به خاطر می‌سپارد و اگر در میانه راه او را رها کنند به راحتی خود را به مقصد می‌رساند (ر.ک: فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، 1420: 31/ 144؛ صادقی تهرانی، تفسیر الفرقان، 1365: 30/ 300).

یک شتر عربی قادر است 225 کیلوگرم بار را تا مسافت 40 کیلومتر و طی 3 شبانه روز بدون اینکه قطره‌ای آب بیاشامد، طی کند (بیضون، الموسوعه العلمیه القرآنیه، 1432: 4/ 376).

5. هزینه نگهداری

شتر با وجود منافع پرشمار و منحصر به فردی که دارد، در خوراک بسیار قانع است و به هستة خرما و خار بیابان قناعت می‌کند؛ لذا در بیابان‌های بی‌آب و علف نیز خار بیابان را می‌خورد و آنها را برای نشخوار کردن در یک فرصت مناسب، ذخیره می‌کند.

6. سایر منافع

گذشته از آنچه پیرامون فوائد شتر بیان شد، پوست، پشم، کرک و روغن بدن شتر نیز فواید بسیاری دارند.

قرآن کریم در مورد چهاپایان می‌فرماید: Pوَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَ يَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلى‏ حينٍO (نحل/80)؛ «و خدا براى شما از خانه‏هايتان (مايه) آرامش قرار داد و از پوست‏هاى دام‏ها خانه‏هايى را براى شما قرار داد كه آن [ها] را روز مسافرتتان و روز اقامتتان سبك مى‏يابيد و از پشم‏هاى آنها و كُرك‏هايشان و موهاى آنها اثاث (منزل) و كالايى تا زمانى [معيّن قرار داد] ».

شتر از چهارپایانی است که اجزای بدنش دورریز ندارد و همگی قابل استفاده‌ است.

از چرم شتر جهت ساختن کفش استفاده به عمل مى‌آيد. از کرک آن در ساختن، عبا، زيرانداز، روانداز و طناب استفاده مى‌گردد که عباى نائين از معروفيت جهانى برخوردار است. قبایل چادرنشین معمولاً از پشم شتر، چادر، ریسمان، پتو و حتی لباس تهیه می‌كنند.

شتر هنگام فراوانی غذا بیش از میزان نیاز خود غذا می‌خورد و مازاد آن را به صورت چربی در کوهان خود ذخیره می‌کند و چنان‌که گذشت، هنگام نیاز به آب و غذا از آن بهره می‌برد. این چربی برای انسان نیز خواص دارویی دارد. دانشمندان بر این باورند که بهترین داروی بدون ضرر برای درمان چروک، پف و سیاهی دور چشم، استفاده از روغن شتر است.

نتیجه‌

آنچه گذشت، بخشی از شگفتی‌های آفرینش شتر بود که تاکنون دانش بشر به آن پی برده است و بدون شک آیندگان از این حیوان اسرارآمیز، اطلاعات بیشتری کشف خواهند کرد.

سخن آخر اینکه سالیانی پیش، یکی از مستشرقان آلمانی که پژوهش پیرامون قرآن کریم را در دستور کار خود قرار داده بود، با برخورد به آیه هفدهم سوره غاشیه به این فکر فرو رفت که چرا در میان این همه حیوان بزرگ و کوچک، وحشی و اهلی، در دریا و خشکی، تأمل بر آفرینش شتر مورد تأکید قرار گرفته است؟

وی به طور موقت مطالعات قرآنی خود را رها کرد و پیرامون این حیوان تحقیقات مفصلی انجام داد و پس از مدت کوتاهی با مشاهده ویژگی‌های شگفت‌آوری که همگی در این حیوان گرد آمده‌ است، به این فکر فرو رفت که چگونه قرآن در زمانی که بسیاری از اسرار نهفته در وجود این حیوان کشف نشده بود، به این مطلب اشاره کرده است؟! در نتیجه این تحقیق، این مستشرق آلمانی شهادتین به زبان جاری کرد و مسلمان شد (حدیثی، اعجاز القرآن فی النبات والحیوان، 2013م:  63).

آری قرآن کریم حتی اشارات و سرنخ‌هایی که به بشر می‌دهد انسان‌ساز و سرشار از حکمت است. امید آنکه هر چه بیشتر خود را در مسیر هدایت آن قرار دهیم.


پی‌نوشت‌ها

[1] در میان گونه‌های چهارگانة تعامل قرآن با کشفیات علمی، تنها شیوه‌ای که صحیح و مورد تأیید است و به تفسیر به رأی و چالش‌های دیگر منتهی نمی‌شود، «استخدام علوم در فهم بهتر قرآن» است. جهت مطالعه بیشتر در این زمینه، ر.ک: رضایی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، 1386: 1/ 45.

 


منابع

  1. قرآن کریم، ترجمه دکتر رضایی اصفهانی و همکاران.

2. ابن عاشور، محمد بن طاهر، تفسیر التحریر والتنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.

3. احمد، یوسف، موسوعة الاعجاز العلمی فی القرآن الکریم، دمشق: نشر ابن حجر، چاپ دوم، 1424ق.

  1. بیضون، لبیب، الموسوعة العلمیة القرآنیة، بیروت: اعلمی، 1432ق.

5. تستری، سهل بن عبد الله، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1423ق.

6. حدیثی، حسام حمید، اعجاز القرآن فی النبات والحیوان، بغداد: دار عدنان، 2013م.

  1. حکیمی، محمود، شگفتی‌های جهان خلقت، قم: مؤسسه انجام کتاب، چاپ ششم، 1374ش.
  2. حمید کلیجی، سعید، قرآن و طبیعت، قم: حلم، چاپ دوم، 1386ش.

9. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم الدار الشامیه، 1412ق.

10.  راغب محمد نجار، زغلول، الحیوان فی القرآن الکریم، بیروت: دارالمعرفه، 1427ق.

  1. رستمی، محمدحسن، سیمای طبیعت در قرآن، قم: بوستان کتاب، 1385ش.

12.  رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآنی، چاپ دوم، 1386ش.

  1. رضایی اصفهانی، محمد علی، منطق تفسیر قرآن، قم: انتشارات مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ دوم، 1386ش.
  2. دمیری، محمد بن موسی، حیات الحیوان، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.

15.  ساجدی، ابوالفضل، زبان دین و قرآن، قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی، چاپ دوم، 1385ش.

16.  صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن، چاپ دوم، قم: انتشارات فرهنگ اسلامى،  1365ش.

17.  صفار، فاضل، اسرار عالم الحیوان (جلد نهم از موسوعة اهل‌البیتb الکونیة)، بیروت: مؤسسة الفکر الاسلامی، 2002م.

  1. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1379ق.

19.  طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، بیروت: نشر موسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403ق.

  1. طیب، سید عبدالحسین، تفسیر اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام، چاپ سوم، 1366ش.

21.  عبد الرحیم، محمد، موسوعه الحیوانات و الطیور و الاسماک و الهوام فی القرآن الکریم بیروت: دار‌الراتب، 1427ق.

22.  عقیلی خراسانی، سید محمدحسین، مخزن الادویه، تهران: نشر دانشگاه علوم پزشکی، 1388ش.

23.  فخر الدين رازي،‌محمد بن عمر، مفاتيح الغيب، بيروت: داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، 1420 ق.

  1. قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، تهران: دارالاسوة للطباعة و النشر، 1416ق.
  2. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، تهران: دارالكتب الاسلاميه، 1365‌ش.
  3. مجلسي، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسه الوفاء، 1404 ق.

27.  محمود عبدالله، محمد، عالم الحیوان بین العلم والقرآن، بیروت: دارالایمان، 1417ق.

  1. مدرسی، سید محمدتقی، تفسیر هدایت، ترجمه احمد آرام، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1377ش.

29.  مصطفوى، حسن، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1360ش.

30.  معروف، یحیی، مقاله «الابل فی القرآن والادب العربی»، نشریه العلوم الانسانیة الدولیة (علمی پژوهشی)، ش12، پاییز 1384ش.

31.  نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 1404ق.

  1. نژد، محمد، فرهنگ دانستنی‌ها، تهران: انتشارات بنیاد، چاپ هفتم، 1374ش.

 


* . تاریخ دریافت: 18/12/93 و تاریخ تأیید: 5/4/94

**. دانش‌پژوه دكتري تفسير تطبيقي (نویسنده مسئول): این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید

***. دانشیار جامعة المصطفی العالمیة این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید