بررسي اعجاز زيست‌شناختي قرآن PDF چاپ نامه الکترونیک

بررسي اعجاز زيست‌شناختي قرآن

دکتر عبدالزهرا جلالي*

عضو هيئت علمي دانشگاه پيام‌نور استان خوزستان

چکيده

تبیین وجوه اعجاز قرآن از مسائل مهمی است که اندیشمندان مسلمان را ازآغاز نزول قرآن کریم به خود مشغول داشته است؛ زیرا به دلیل عظمت و گستردگی مطالب قرآن، در هر برهه‌ای از  زمان، جنبه جدیدی از  اعجاز قرآن، آشکار می‌شود. می‌توان گفت  که دلیل وجود تعدّد وجوه اعجاز قرآن، هم به انسان بر می­گردد، هم به متن قرآن؛ يعني به جهت ضعف دانش بشری، محدود بودن حوزه شناخت نسبت به مسائل هستی و اعتماد به ابزار شناخت انسانی (علم تجربی) و محتوای عالی و نکات لطیف آن، كشف همه ابعاد اعجاز به يك‌باره ميسّر نيست و اعجاز علمي قرآن يكي از همين وجوه است. در اين مقاله برخي از موارد كيهان‌شناسي مثل رتق و فتق آسمان‌ها، و كروي بودن زمين و برخي موارد زيست‌شناسي مثل سرچشمه بودن آب براي حيات، زوجيت و‌... بررسي شده است.

واژه‌هاي اصلي: قرآن، معجزه، اعجاز علمی، اعجاز زيست‌شناختي، کيهان‌شناسي، زيست‌شناسي.


مقدمه

عظمت فوق‌العاده قرآن چنان بود که همگان را تحت تأثیر و جاذبه منحصر به فرد خود قرار داد. در طول تاريخ هم افراد مختلف آن را با توجه به علاقه، تخصص و دیدگاه خود بررسی کرده‌اند.

یکی از زمینه‌های مهم بحث در اعجاز قرآن کریم، اعجاز علمی است. در زمینه مباحث علمي قرآن، می­توان به سه رويكرد مشخص اشاره كرد.

الف ـ دیدگاه افراطی: به وجود همه علوم و دانش‌ها در قرآن قائل است.

ب ـ دیدگاه تفریطی: قرآن، تنها کتاب هدایت و انسان‌سازی است و اثری از مسائل علمی جدید در آن  نیست.

ج ـ دیدگاه معتدل: با پذيرش اين‌که قرآن کتاب هدایت است و برخي آيات آن اشاره‌هاي علمي در راستاي اهداف هدايتي دارد که براي اثبات اعجاز علمی­ مي‌توان به‌ آن‌ها استشهاد جست. (ر.ك. به: درآمدي بر تفسير علمي قرآن، محمد علي رضايي اصفهاني و تفسير علمي قرآن، ناصر رفيعي محمدي) در اين مقاله بر اساس رويكرد سوم برآنيم كه از اعجاز علمی قرآن مي‌توان براي دفاع از ساحت دین و جذب مردم، به خصوص جوانان و دانشمندان، به دين بهره برد و بر همين اساس برخي موارد اعجاز علمی قرآن را كه در كيهان‌شناسي و زيست‌شناسي ادعا شده است، بررسی مي‌شود.

اول) اعجازهاي علمي قرآن در حوزه زيست‌‌شناسي

الف ـ زوجیت‌ گیاهان، بلكه موجودات‌

زوجیت گیاهان، بلکه همه موجودها، یکی از مسائل مهمی است که قرآن‌‌کریم به آن اشاره کرده است. بشر آن روز شناخت کافی از پدیده زوجیت نداشت. دانش گیاه‌شناسی، گیاه‌پزشکی و فیزیک به ویژه فیزیک هسته‌ای هم علوم نوپایی‌اند، با اين همه خداوند بزرگ در قرآن كريم پرده از رازهای عظیم در اين‌ دانش‌ها برداشته و انسان‌ها را به تفکر و تأمل در نظام آفرینش دعوت کرده است و این چنین در آيات شریفه قرآن مي‌فرمايد.

G‌وَمِن كُلِّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّمْ تَذَكَّرُونَF (ذاریات/ 49)؛ «و از هر چیزی دو زوج آفريديم، شايد يادآور شويد».

Gسُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لاَيَعْلَمُونَF (یس/ 36)؛ «منزّه است كسى كه همه آن زوج‏ها را آفريد، از آن‌چه زمين مى‏روياند، و از خودشان و از آن‌چه نمى‏دانند».

Gوَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍF (ق/7)؛ «و از هر نوع [گياه‏] زيبا در آن رويانديم».

علّامه طباطبایی در ذيل آيه 36 سوره يس مي‌نويسد.

«اين آيه تنزيه خداى تعالى را انشاء مى‏كند، چون قبلاً متذكر شد كه او را در برابر خلقت انواع نباتات و رزق‌ها از حبوبات و ميوه‏ها براى آنان شكر نكردند، با اين‌كه اين كار را از راه تزويج بعضى نباتات با بعضى ديگر كرده».

هم‌چنان كه در جاى ديگر نيز فرموده:

Gوَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍF (ق/7)؛ «واز هرنوع[گياه]زيبا در آن رويانديم».

در ضمن اين آيه اشاره مى‏كند به اينكه: مساله تزويج دو چيز با هم و پديد آوردن چيز سوم، اختصاص به انسان و حيوان و نبات ندارد، بلكه تمامى موجودات را از اين راه پديد مى‏آورد، و عالم مشهود را از راه استيلاد تنظيم مى‏فرمايد، و به طور كلى عالم را از دو موجود فاعل و منفعل درست كرده كه اين دو به منزله نر و ماده حيوان و انسان و نبات‌اند، هر فاعلى با منفعل خود برخورد مى‏كند و از برخورد آن دو، موجودى سوم پديد مى‏آيد، و جمله Gمِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُF با جمله بعدي‌، در حکم بيان براى ازواج است. آن‌چه كه زمين مى‏روياند، عبارت است از نباتات، و ممكن هم هست بگوييم شامل حيوانات (كه يك نوع از آن آدمى است) نيز مى‏شود، چون اين‌ها هم از مواد زمينى درست مى‏شوند، خداى‌تعالى هم درباره انسان‌ كه گفتيم نوعى از حيوانات است، فرموده: Gوَاللَّهُ أَنبَتَكُم مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتاًF «و خدا شما را با روييدنى (هم‏چون گياه) از زمين رويانيد». سوره نوح، آيه 17.

باز مؤيد اين احتمال ظاهر سياق است كه شامل تمامى افراد مبيّن مى‏شود، چون مى‏بينيم كه حيوان را در شمار ازواج نام نبرده، با اين‌كه زوج بودن حيوانات در نظر همه از زوج بودن نبات روشن‏تر بود. پس معلوم مى‏شود منظور از Gمِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُF هرچه را كه زمين از خود مى‏روياند همه گياهان، حيوانات و انسان‌هاست. «ومن انفسهم»، يعنى از خود مردم و Gمِمَّا لاَيَعْلَمُونَF، يعنى از آن‌چه مردم نمى‏دانند و آن عبارت است از مخلوقاتى كه هنوز انسان از وجود آن‌ها خبردار نشده، و يا از كيفيت پيدايش آن‌ها، و يا از كيفيت زياد شدن آن‌ها اطلاع پيدا نكرده است (ر.ك. به: طباطبایی، الميزان في‌تفسيرالقرآن، ج‏17،
ص 89 ـ 88).

آیت الله مکارم شیرازی درباره آیه شریفه: Gسُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لاَ يَعْلَمُونَF (یس/ 36) مي‌نويسد:

در اينكه منظور از «ازواج» در اين‌جا چيست، مفسران نظریات گوناگونی دارند. آنچه مسلّم است اين است كه واژه «ازواج» جمع «زوج» می‌باشد و معمولاً به دو جنس مذكر و مؤنث گفته مى‏شود، خواه در عالم حيوانات باشد، يا غير آنها، سپس این واژه، توسعه معنایی داده شده و به هر دو موجودى كه قرين يكديگر و يا حتى ضد يكديگرند «زوج» اطلاق مى‏شود، حتى به دو اطاق مشابه در يك خانه، يا دو لنگه در، و يا دو همكار و قرين، اين كلمه گفته مى‏شود، و به اين ترتيب براى هر موجودى در جهان زوجى متصور است.

به هر حال می‌توان گفت که  بعيد نيست كه پدیده زوجيت در اينجا به همان معنى خاص آن يعنى جنس «مذكر» و «مؤنث» باشد، و قرآن مجيد نیز در اين آيه خبر از وجود زوجيت در تمام جهان گياهان و انسان‌ها و موجودات ديگرى كه مردم از آن اطلاعى ندارند مى‏دهد (مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ج ‏18، ص 378 با اقتباس و تلخیص).

اين موجودات که  از آن‌ها به «ازواج» تعبیر شده، ممكن است گياهان باشد كه می‌دانیم وسعت دايره زوجيت در آن روز، هنوز در آن‌ها كشف نشده بود و حتّی دانش گیاه‌شناسی وگیاه پزشکی ایجاد نشده بود و این علوم، دانش‌های نوپایی‌اند. يا اشاره به حيوان‌هاي اعماق درياها و اقیانوس‌ها باشد كه در آن روز كسى از آن آگاه نبود، و امروز گوشه‏اى از آن براى انسان‌ها كشف شده است. يا اشاره به موجودهاي ديگرى باشد كه در كره‌هاي ديگر زندگى مى‏كنند که دانش امروز در تلاش است معمای حیات در آن مكان‌ها را کشف کند.

يا موجودات زنده ذره بينى وحتی میکروسکوپی، که دانشمندان امروز، نر و ماده‏اى در آن‌ها سراغ ندارند، ولى دنياى اين موجودات زنده آن قدر پوشيده از معماست كه ممكن است دانش انسان‌ها هنوز به اين قسمت از آن راه نيافته باشد، حتى وجود زوجيت در جهان گياهان نيز در عصر نزول قرآن، جز در موارد خاصى مانند درختان نخل و امثال آن ناشناخته بود، و قرآن از آن پرده برداشت، و در سده‌های اخير اين موضوع با روش‌های علمى به اثبات رسيده كه پدیده زوجيت در عالم گياهان، عمومى و همگانى است.

اين احتمال نيز هست كه «زوجيت» در اين‌جا اشاره به وجود ذرات مثبت و منفى در دل تمام اتم‌ها باشد، زيرا مى‏دانيم همه اشياي اين جهان از «اتم» تشكيل يافته‌اند و اتم همچون آجر براى ساختمان عظيم عالم ماده است.

تا آن روز كه اتم شكافته نشده بود، خبرى از وجود اين زوجيت نبود، ولى بعد از آن وجود زوج‌هاى منفى و مثبت در هسته اتم و الكترون‌هايى كه به دور آن مى‏گردند، به اثبات رسيد. بعضى نيز آن را اشاره به تركيب اشيا از «ماده» و «صورت» يا «جوهر» و «عرض» دانسته‌اند، و بعضى ديگر كنايه از «اصناف و انواع مختلف» گياهان و انسان‌ها و حيوان‌ها و ساير موجودهاي عالم شمرده‌اند.

در نتیجه می‌توان گفت که اين آيه محدود بودن علم انسان را بيان مى‏كند و نشان مى‏دهد كه حقايق بسيارى در اين جهان هست كه از دانش ما پوشيده است‌ (مکارم شیرازی، همان، ج‏18، ص378 با اقتباس و تلخیص؛ حطیط، الاعجاز العلمی فی القرآن الکریم، ص138ـ137 با اقتباس و تلخیص).

آیت الله خویی درارتباط با این موضوع چنین مي‌نويسد.

«قرآن مجيد از يك حقيقت علمى مهم چنين خبرمى‏دهد كه: سنت و قانون ازدواج و زوجيت اختصاص به حيوانات ندارد، بلكه در تمام انواع نباتات نيز اين قانون حكم فرماست، آن جا كه مى‏گويد:

Gوَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِF (رعد/ 3)؛ «و از همه محصولات، در آن، يك جفت دوتايى قرار داد».

Gسُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنفُسِهِمْ وَمِمَّا لاَيَعْلَمُونَF (يس/36)؛ «منزّه است كسى كه همه آن زوج‏ها را آفريد؛ از آن‌‌چه زمين مى‏روياند و از خودشان و از آن‌چه نمى‏دانند» (خویی، البیان فی‌ تفسیرالقرآن، ص114؛ العطّار، موجز علوم القرآن، ص71). آيت الله مکارم شیرازی مي‌نويسد:

«و از همه محصولات، در آن، يك جفت دوتايى قرار داد» Gوَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِF. اشاره به اينكه ميوه‏ها موجودات زنده‏اى هستند كه داراى نطفه‏هاى نر و ماده مى‏باشند كه از طريق تلقيح، بارور مى‏شوند.

اگر «لينه» دانشمند و گياه‏شناس معروف سوئدى در اواسط قرن 18م موفق به كشف اين مسأله شد كه زوجيت در جهان گياهان تقريباً يك قانون عمومى و همگانى است و گياهان نيز هم‌چون حيوانات از طريق آميزش نطفه نر و ماده، بارور مى‏شوند و ميوه مى‏دهند، قرآن مجيد در يك‌هزار و يك‌صد سال قبل از آن، اين حقيقت را فاش ساخت، و اين خود يكى از معجزات علمى قرآن مجيد است كه بيانگر عظمت اين كتاب بزرگ آسمانى مى‏باشد.

شكى نيست كه قبل از «لينه» بسيارى از دانشمندان اجمالاً به وجود نر و ماده در بعضى از گياهان پى برده بودند، حتى مردم عادى مى‏دانستند كه مثلاً اگر نخل را بر ندهند، يعنى از نطفه نر روى قسمت‌هاى ماده گياه نپاشند، ثمر نخواهد داد؛ اما هيچ‌كس به درستى نمى‏دانست كه اين يك قانون تقريباً همگانى است، تا اين‌كه «لينه» موفق به كشف آن شد، ولى همان‌گونه كه گفتيم قرآن قرن‌ها قبل از وى، از روى آن پرده برداشته بود.

در قرآن مجيد، آيات فراوانى است كه پرده از روى يك سلسله اسرار علمى كه در آن زمان از چشم دانشمندان پنهان بوده، برداشته، كه اين خود نشانه‏اى از اعجاز و عظمت قرآن است و محققانى كه در باره اعجاز قرآن بحث كرده‏اند، غالباً به قسمتى از اين آيات اشاره نموده‏اند.

اين موضوع در سوره لقمان آيه 10 نيز آمده است: Gوَأَنزَلْنَا مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍF؛ «و از آسمان آبى فرو فرستاديم و (انواع گياهان) از هر جفت ارجمندى در آن (زمين) رويانديم» (مکارم شیرازی، همان، ج‏10، ص120ـ119؛ بابایی، برگزیده تفسير نمونه، ج ‏2، ص 463).

دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی، در ارتباط با این موضوع مي‌نويسد:

در آيات متعددى از قرآن به زوجيت ميوه‌ها و گياهان و انسان‌ها اشاره شده است (رعد/3؛ شعراء/7؛ يس/36) همين مضمون در آيات حجّ/5؛ لقمان/10؛ ‌ق/7؛ طه/53 واعراف/189 نيز يافت مى‌شود. در برخى آيات به زوجيت چيزهايى اشاره شده كه انسان اطلاعى از آنها ندارد (يس/36) و در برخى آيات سخن از زوجيّت همه موجودات است، مانند: G‌وَمِن كُلِّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّمْ تَذَكَّرُونَF (ذاریات/49)؛ «و از هر چيز جفتى آفريديم، باشد كه شما متذكّر شويد‏».

واژه زوج در حيوانات به نر و ماده و در غير حيوانات به هر يك از دو چيزى كه قرينه يك‌ديگر است،گفته مى‌شود و به چيزهاى مقارن، مشابه و متضاد نيز اطلاق مى‌گردد، از اين‌‌رو برخى واژه زوج را درباره ذرات درون اتم (الكترون و پروتون) و نيروهاى مثبت و منفى به‌كار برده‌اند. بسيارى از مفسران و صاحب‌نظران با شگفتى، آيات فوق را از اشارات علمى قرآن به مسأله زوجيت گياهان و زوجيّت عام موجودات‌، و برخى آن را اعجاز علمى قرآن دانسته‌اند، زيرا انسان‌ها از قديم مى‌دانستند كه برخى گياهان هم‌چون نخل، زوج هستند؛ امّا نظريه زوجيت عمومى را كارل لينه گياه‌شناس معروف سوئدى، در سال 1731 ميلادى ابراز كرد. بنابراين، مردم عصر نزول از زوجيت همه گياهان اطلاع نداشتند؛ ولى قرآن نه تنها به اين مطلب، بلكه به زوجيت همه موجودات اشاره كرد و تا قرن اخير كسى از آن اطلاع نداشت و این در واقع نوعى رازگويى قرآن است كه حكايت از وجود اعجاز علمى در اين كتاب مقدس دارد. (رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص277ـ 282 با تلخیص)

ب ـ تركيب‌هاي متناسب و معين نبات‌ها

قرآن مجيد، براي آگاهی دادن به انسان‌ها و تشویق آن‌ها به تفکر در نظام آفرینش، در آيه‌هاي متعدد، پرده از اسرار آفرينش برداشته است. خداوند زمانی این حقایق مهم را گفت که همه مردم کشورهای جهان از آن‌ها بی‌خبر بودند، و پس از گذشت چند قرن، با پیشرفت دانش‌ها و علوم بشری، بعضی از این حقایق و اشاره‌هاي علمی آشكار شد و این هم از امتیازهاي این کتاب شمرده می­شود. خداوند دانا باز پرده از یکی از اسرار آفرینش برمی‌دارد و در مورد تركيب‌هاي متناسب و معين نبات‌ها می‌فرماید‌:

Gوَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنبَتْنَا فِيَها مِن كُلِّ شَيْ‏ءٍ مَوْزُونٍF‏ (حجر/ 19)؛ «و زمين را گسترانديم؛ و در آن [كوه‏هاى‏] استوارى افكنديم؛ و از هر چيز متناسبى در آن رويانديم».

در اين آيه به تركيب‌هاي متناسب و معين نبات‌ها كه يكي از اسرار دقيق جهان آفرينش مي‌باشد اشاره شده است. به نظر برخی از محققان، آيه شریفه بیان می‌دارد که هر چیزی که روی زمین می‌روید، وزن خاصی دارد، به گونه‌اي که اگر بعضی از اجزای آن زياد یا كم شوند، چیز دیگری با ترکیب کاملاً مغایر به وجود خواهد آمد. این آیه بر حساب‌گری دقیق و نظم شگرف و اندازه‌های متناسب در همه اجزای گیاهان هم دلالت دارد و اين‌که هر یک از دیگری جدا مي‌باشند، البته اگر چه در اصل، ظاهر آیه در مورد گیاهان و نبات‌ها می­باشد، اما مانعی ندارد که از مفهوم گسترده‌ای برخوردار باشد تا همه موجودات، حتی انسان، حیوان و... را در برگیرد (خویی، البیان فی‌ تفسیرالقرآن، ص71؛ بابایی، احمدعلی، همان، ج‌‏2، ص 527؛ مؤدب، اعجاز قرآن، ص 213).

ج ـ نقش بادها در تلقیح گیاهان‌

چگونگي باروري گیاهان، عوامل آن و نقش باد در تلقيح گياهان از معماهای بنیادی بشر بوده است و دانشمندان سال‌های زیادی صرف کشف این معماها کرده‌اند، اما قرآن پانزده قرن پیش این حقایق علمی را با صدای رسا بازگو کرد و اهل اندیشه را به تأمل در جهان هستی فراخواند:

آيه شریفه Gوَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ وَمَاأَنتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَF (حجر/ 22)؛ «و باد [ها] را بارور كننده(ابرها و گياهان) فرستاديم؛ و از آسمان آبى فرو فرستاديم و شما را با آن سيراب ساختيم؛ در حالى كه شما ذخيره‏ساز آن نيستيد» به تأثیر مهم بادها اشاره دارد و اين كه بادها نقشی بنیادین در ایجاد باران‌ بازي مي‌کنند‌، هم‌چنين نقش بادها در تخليه­ فضاي الكتريكي ميان ابرهاي حامل باران و تأثير آن در لقاح نبات‌ها را بيان مي‌كند؛ که در اين آيه به آن اشاره گرديده است. به نظر برخی از محققان‌، آيه شریفه بیان می‌دارد که Gوَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِF (رعد/ 3) «و از همه محصول‌ها، در آن، يك جفت دوتايى قرار داد». دکتر محمد علی رضایی اصفهانی در این زمینه مي‌نويسد:

«برخى در تفسير آيه چنین گفته‌اند که: مقصود بادهايى است كه گرده‌هاى گياهان نر را به گياهان ماده مى‌رسانند و آن‌ها را زايا مى‌كنند، و اين آيه را نمونه‌اى از اعجاز علمى قرآن دانسته‌اند. تفسير ديگر اين است كه آيه اشاره به لقاح ابرها و بارور شدن آن‌ها دارد، زيرا ادامه آيه كه مسئله نزول باران را مطرح كرده، نتيجه لقاح ابرهاست. احمد امين نیز اين آيه را معجزه‌اى جاودانى مى‌داند، زيرا منظور از آن تأثيرى است كه باد در اتحاد الكتريسيته ‌مثبت و منفى در دو قطعه ابر و آميزش و لقاح آن‌ها‌ دارد.

برخى نيز برآن هستند كه در حقیقت آيه  مى‌تواند اشاره به لقاح ابرها و گياهان، هر دو باشد، چون بخش اول آيه مطلبى كلى را مى‌گويد (زايا بودن بادها) كه اعم از لقاح ابرها و گياهان است؛ ولى در ادامه، آيه درحقیقت يكى از نتايج اين لقاح را كه همان نزول باران از ابر است،يادآور مى‌شود» (رضایی‌اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص291؛ همو، درآمدی برتفسیر علمی قرآن، ص428ـ 426).

د ـ آب سرچشمه حیات موجودهاي زنده

در مورد پيدايش همه موجودهاي زنده از آب كه در ذيل آيه 30 سوره انبياء Gوَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّF به آن اشاره شده سه تفسير مشهور هست.

1ـ آب سرچشمه ايجاد موجودهاست.

2ـ حيات همه موجودهاي زنده ـ گياهان و حيوانات ـ به آب بستگى دارد؛ آبى كه مبداء آن بارانى است كه خداو‌ند از آسمان نازل می‌کند.

3ـ واژه «ماء» به آب نطفه اشاره دارد كه موجودهاي زنده معمولاً از آن به وجود مى‏آيند.

جالب اين‌كه دانشمندان معتقدند نخستين جوانه حيات در اعماق درياها پيدا شده است، به همين دليل آغاز حيات و زندگى را از آب مى‏دانند، و اگر قرآن، آفرينش انسان را از خاك مى‏شمرد، نبايد فراموش كنيم منظور از خاك همان طين (گل) است كه تركيبى است از آب و خاك.

اين موضوع نيز قابل توجه است كه طبق تحقيق دانشمندان، قسمت عمده بدن انسان و بسيارى از حيوانات را آب تشكيل مى‏دهد؛ در حدود هفتاد درصد! (مکارم شیرازی، همان، ج‏13، ص396؛ نیز نزدیک به این نظر: معرفت، علوم قرآنی، 356ـ354، همو، التمهید فی علوم‌القرآن، ج6، ص36ـ31؛ محمود الجندی، الموسوعة العالمیة فی اعجاز القرآن والسنة النبویة. ص264ـ 261).

بررسي: اگر احتمال سوم در آيه را بپذيريم، آيه بر اعجاز علمي دلالت ندارد و اعجاز علمي قرآن در اين آيه قطعي نيست.

دوم) اعجازهاي علمي كيهان‌شناسي

الف ـ اشاره به کروی بودن زمین

یکی دیگر از اسراری که قرآن مجید چهارده قرن پیش از آن پرده برداشت، وجود چند مشرق و مغرب است که قرن‌ها بعد کشف شد و همین مسأله، بر کروی بودن زمین دلالت می‌کند؛ البته این موضوع بسیار مهم بود؛ به گونه‌اي که به یکی از مسائل چالشی میان ارباب کلیسا که طرفدار هیئت بطلمیوسی وارسطویی بودند و دانشمندانی مانند گالیله تبديل شد و همین نوع بحران‌ها به انقلاب علمی وصنعتی غرب انجاميد؛ اما قرآن این حقیقت علمی بزرگ را به طرز جالبی برای انسان‌ها آشکار می‌نماید و می‌فرماید:

Gرَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِF (الرحمن/ 17)؛ «(او) پروردگار دو خاور و پروردگار دو باختر است».

Gوَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَاF (اعراف/ 137)؛ «و به گروهى كه همواره تضعيف مى‏شدند، خاوران زمين (فلسطين) و باخترانش را، كه آن را پربركت كرده بوديم، به ارث داديم».

Gرَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَرَبُّ الْمَشَارِقِF (صافات/ 5)؛ «(همان) پروردگار آسمان‏ها و زمين و آن‌چه بين آن دو است و پروردگار خاوران».

Gفَلاَ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَF (معارج/ 40)؛ «و سوگند ياد مى‏كنم به پروردگار خاوران و باختران! كه قطعاً ما تواناييم».

Gوَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحَاهَاF (نازعات/30)؛ «و بعد از آن، زمين را گسترش داد».

در آیات بالا به ویژه آيه Gوَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحَاهَاF به كروي و بيضي بودن زمين اشاره شده است، زيرا اگر زمين مسطح بود، تنها يك مشرق و يك مغرب داشت‌. تعبير به «دحيها» كه از «دحية» به معني گستردن مشتق شده، گوياي كروي بودن زمين است.

آيت الله خویی در ارتباط با این موضوع چنین مي‌نويسد:

«يكى ديگر از اسرارى كه قرآن مجيد از روى آن پرده برداشته است، كروى بودن زمين مى‏باشد. خداوند متعال مى‏فرمايد:

Gوَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَاF (اعراف/ 137)؛ «و به گروهى كه همواره تضعيف مى‏شدند، خاوران زمين (فلسطين) و باخترانش را، كه آن را پربركت كرده بوديم، به ارث داديم».

Gرَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَابَيْنَهُمَا وَرَبُّ الْمَشَارِقِF. (صافات/5)؛ «(همان) پروردگار آسمان‏ها و زمين و آن چه بين آن دو است و پروردگار خاوران».

Gفَلاَ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَF (معارج/40)؛ «سوگند! به پروردگار مشرق‏ها و مغرب‏ها كه ما تواناييم».

اين سلسله آيات در عين اين كه بر متعدد بودن محل طلوع و تابش آفتاب و محل غروب آن دلالت مى‏كند، بر كروى بودن زمين نيز اشاره دارد، زيرا اگر زمين كروى باشد، طلوع و تابيدن آفتاب بر هر جزيى از اجزاى كره زمين، مستلزم اين خواهد بود كه از جزء ديگر آن غروب بكند و در اين صورت تعدد مشرق‏ها و مغرب‏ها بدون هيچ تكلّف و زحمتى، روشن مى‌شود، ولى در صورت غير‌كروى بودن زمين، تعدّد مشرق‏ها و مغرب‏ها كه از آيه استفاده مى‏شود، قابل درك و مفهوم نخواهد بود؛ اما قرطبى و برخى از مفسران، مشارق و مغارب را به مشرق‏ها و مغرب‏هاى آفتاب كه با اختلاف روزهاى سال تغيير مى‏كند، تفسير كرده، تعدّد مشارق و مغارب را بدين گونه حل نموده‏اند؛ ولى اين تفسير، خلاف ظاهر آيه است و قابل قبول نمى‏باشد، زيرا كه آفتاب در روزهاى سال، مشارق و مغارب خاص و معينى ندارد تا مورد سوگند قرار گيرد، اين است كه بايد منظور از مشارق و مغارب، مشرق‏ها و مغرب‏هايى باشد كه در اثر حركت و كروي بودن زمين و اختلاف افق‏ها، در نقاط مختلف زمين به وجود مى‏آيد (خویی، سیدابوالقاسم، البیان فی تفسیرالقرآن، ص 71).

آيت الله مکارم شیرازی در باره این موضوع مي‌نويسد:

«در آيات قرآن مجيد گاهى تعبير «مشرق» و «مغرب» به صورت «مفرد» آمده است مانند آيه 115 بقره Gوَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُF «مشرق و مغرب از آن خدا است» و گاه به صورت «تثنيه» آمده است، مانند آيه 17 سوره رحمن Gرَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ‏F «(او) پروردگار دو خاور و پروردگار دو باختر است» و گاه به صورت «جمع» المشارق و المغارب مانند،  آيه مورد بحث.

بعضى كوته‌نظران اين تعبيرات را متضاد پنداشته‏اند، در حالى كه همگى هماهنگ، و هريك اشاره به نكته‏اى است، توضيح اينكه خورشيد هر روز از نقطه تازه‏اى طلوع، و در نقطه تازه‏اى غروب مى‏كند، بنا بر اين به تعداد روزهاى سال مشرق و مغرب داريم، و از سوى ديگر در ميان اين همه مشرق و مغرب، دو مشرق و دو مغرب در ميان آنها ممتاز است كه يكى در آغاز تابستان، يعنى حد اكثر اوج خورشيد در مدار شمالى، و يكى در آغاز زمستان، يعنى حد اقل پايين آمدن خورشيد در مدار جنوبى است (كه از يكى تعبير به مدار رأس‌السرطان و از ديگرى تعبير به مدار رأس الجدى مى‏كنند) و چون اين دو كاملاً مشخص است، روى آن مخصوصاً تكيه شده است، علاوه بر اين دو مشرق و دو مغرب ديگر كه آن‌ها را مشرق و مغرب اعتدالى مى‏نامند (در اول بهار و اول پاييز هنگامى كه شب و روز در تمام دنيا برابر است) نيز مشخص مى‏باشد كه بعضى‌ Gرَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِF را اشاره به آن گرفته‏اند و آن نيز قابل توجه است؛ اما آنجا كه به صورت «مفرد» ذكر شده، معنى جنس را دارد كه توجه تنها روى اصل مشرق و مغرب است؛ بى‏آن كه نظر به افراد داشته باشد. به اين ترتيب تعبيرات مختلف بالا هر يك نكته‏اى دارد و انسان را متوجه تغييرات مختلف طلوع و غروب آفتاب و تغيير منظم مدارات شمس مى‏كند (مکارم شیرازی، همان، ج ‏25، ص 46 و ص 83).

علّامه طباطبایی در ارتباط با این موضوع معتقد است:

«Gفَلاَ أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَ عَلَى‏ أَن نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَF (معارج/40ـ41)؛ «و سوگند ياد مى‏كنم به پروردگار خاوران و باختران! كه قطعاً ما تواناييم بر اين‏كه بهتر از آنان را جاى‏گزين كنيم؛ و ما پيشى گرفته شده (و مغلوب) نيستيم»؛ يعنى مشارق خورشيد، و مغارب آن. چون خورشيد در هر روز از ايام سال‌هاى شمسى مشرق و مغربى جداگانه دارد، هيچ روزى از مشرق ديروزش طلوع و در مغرب ديروزش غروب نمى‏كند، مگر در مثل همان روز در سال‌هاى آينده. احتمال هم دارد مراد از مشارق و مغارب مشرق‌هاى همه ستارگان و مغرب‌هاى آن‌ها باشد» (طباطبایی، همان، ج20، ص32).

محمد تقی شریعتی مي‌نويسد:

«Gإِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْF تکویر/ 1: اصل تكوير به معنى درهم پيچيدن يا چيزى را برچيز ديگرى گرداندن و پيچاندن است. مثل آنكه جامه‏اى را در هم پيچند و در گوشه‏اى افكنند يا عمامه را بر سر پيچند بطوري كه هر دورى دور ديگر را فرو پوشد، با توجه  به اين معنى لطف تعبير آيه Gيُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِF (زمر/ 5) «شب را بر روز مى‏پيچد و روز را بر شب مى‏پيچد‏» دانسته مي شود چون اگر زمين كروى نباشد پيچاندن و گرداندن شب بر روز و روز بر شب معنى ندارد پس اين آيه كريمه به خوبى و صراحت كرويت زمين را فهمانده است. بارى با توجه به معنى تكوير معنى آيه دانسته مي‌شود يعنى روز كه خورشيد از مدارش خارج شده نور و حرارتش نابود بلكه جرم و هستي‌اش متلاشى گردد» (شریعتی، تفسیر نوین، ص  84).

بررسي: با توجه به وجود قول غير‌مشهور در مورد كروي بودن زمين
در يونان باستان (ر.ك. به: پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، رضايي‌اصفهاني،
ج1، مبحث زمين) بيش از شگفتي علمي قرآن در مورد كروي بودن زمين،
اثبات نمي‌شود.

ب ـ رتق وفتق (پيوستگى و جدايى) آسمان‌ها

مطابق نظرهاي علمی دانشمندان، منظومه شمسي در اصل يك توده متراکم و واحدی بود كه بر اثر عوامل و حوادثی به تدریج، از هم مجزا شده‌اند، البته این موضوع همواره دانشمندان را به پژوهش وتحقیق فراوان وادار کرده است که تاکنون ادامه دارد و آنان در مورد چگونگي آغاز آفرینش جهان تحقيق مي‌كنند؛ ولي قرآن در دوره‌ای پرده از این حقیقت برداشت که مردم در بی‌خبری کامل به سر می‌بردند. این کتاب عظیم پیرامون موضوع رتق وفتق (پيوستگى و جدايى) آسمان‌ها می‌گوید:

Gأَوَ لَمْ يَرَالَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَيٍّ أَفَلاَ يُؤْمِنُونَF (انبیاء/30)؛ «آيا كافران نديدند كه آسمان‌ها و زمين پيوسته بودند و ما آن‌ها را باز كرديم»؟‌

در اين آيه شريفه به منظومه شمسي اشاره شده كه در اصل به هم پیوسته بود و آن توده واحد بعدها به اجزا و اجرام گوناگون تبدیل شد. همچنين در اين آيه، اشاره‌اي به منشأ حيات يعني «آب» شده است. آیت الله مکارم شیرازی در ارتباط با این موضوع مي‌نويسد:

«در اينكه منظور از «رتق» و «فتق» (پيوستگى و جدايى) كه در اينجا در مورد آسمان‌ها و زمين گفته شده است چيست؟ مفسران سخنان بسيار گفته‏اند كه از ميان آنها سه تفسير، نزديكتر به نظر مى‏رسد و چنان كه خواهيم گفت هر سه تفسير ممكن است در مفهوم آيه جمع باشد‌:

1ـ به هم پيوستگى آسمان‌ها و زمين، اشاره به آغاز خلقت است كه طبق نظرات دانشمندان، مجموعه اين جهان به صورت توده واحد عظيمى از بخار سوزان بود كه بر اثر انفجارات درونى و حركت، تدريجاً تجزيه شد و كواكب و ستاره‏ها از جمله منظومه شمسى و كره زمين به وجود آمد و با این وجود باز هم جهان در حال  توسعه وگسترش است.

2ـ منظور از پيوستگى، يك نواخت بودن مواد جهان است، به طورى كه‏ همه در هم فرو رفته بود و به صورت ماده واحدى خود نمايى مى‏كرد، اما با گذشت زمان، مواد از هم جدا شدند، و تركيبات جديدى پيدا كردند، و انواع مختلف گياهان و حيوانات و موجودات ديگر، در آسمان و زمين ظاهر شدند، موجوداتى كه هر يك نظام مخصوص و آثار و خواص ويژه  دارد، و هر كدام نشانه‏اى است از عظمت پروردگار و علم و قدرت بى‏پايانش.

3ـ منظور از به هم پيوستگى آسمان، اين است كه در آغاز بارانى نمى‏باريد و به هم پيوستگى زمين اين است كه در آن زمان گياهى نمى‏روئيد، اما خدا، اين هر دو را گشود، از آسمان باران نازل كرد و از زمين انواع گياهان را رويانيد.

روايات متعددى از طريق اهل بيت: به معنى اخير اشاره مى‏كند، و بعضى از آن‌ها اشاره‏اى به تفسير اول دارد» (مکارم شیرازی، همان، ج ‏13، ص 394؛ همو، پیام قرآن، ج 8‌، ص 151 ـ 148)؛ و نیز نزدیک به این نظر: معرفت، علوم قرآنی، 347؛ الخطیب. قرآن و علم امروز، ص92ـ90؛ پویا، تفسیر قرآن و علوم جدید، ص 25ـ24؛ رازی، تفسیرمفاتیح الغیب، ج‏22، ص140ـ137؛ حویزی، تفسير نور الثقلين، ج‏3، ص425؛ فیض کاشانی، تفسيرالصافي، ج‏3، ص337؛ طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‏14، ص 280 ـ 277)

بررسي: در اين آيه چند احتمال هست و ادعاي اعجاز علمي بر اساس يكي از آن‌ها استوار است. از سوي ديگر نظريه‌هاي كيهان‌شناسي در اين مورد قطعي نيست، از اين‌رو نمي‌توان در اين آيه اعجاز علمي را قطعاً ادعا كرد؛ بلكه ممكن است شگفتي علمي قرآن به شمار آورد.

نتیجه

اعجاز علمی یکی از زمینه‌ها و ميدان‌ها مهم بحث در اعجاز قرآن کریم است. امروزه با توجه به پیشرفت‌های علمی جدید، اعجاز علمی قرآن را مي‌توان یکی از مهم‌ترین ابعاد اعجاز دانست؛ به طوری که حتی می‌توان از آن به عنوان نشانه اقتدار اسلام در علوم‌، معرفي نمود و توضيح داد كه قرآن اعجازهاي متعددي در زمينه كيهان‌شناسي و زيست‌شناسي دارد؛ هر چند برخي ادعاها در اين مورد قبول كردني نيست.


منابع

1.      بابایی، احمدعلی، برگزیده تفسير نمونه، ج‏10، دارالکتب الاسلامية، تهران، 1382 ش.

2.      بیضون، لبیب، الاعجاز العلمی فی القرآن، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان، 1424 هـ .ق، 2003 م، ط اول.

3.      پویا، حسن،/نیازمند، رضا، تفسیرقرآن و علوم جدید، باز، تهران، 1380ش.

4.      حطیط، حسن، الاعجاز العلمی فی القرآن الکریم، دارالمکتبةالهلال، بيروت،‌ لبنان، 2005م.

5.      حویزی، ‌عبدعلی،‌ تفسير نور الثقلين، اسماعیلیان، قم ـ ايران، 1415  ق، چ چهارم.

6.      الخطیب، عبدالغنی، قرآن و علم امروز، ترجمه: مبشری، اسدالله، مؤسسه مطبوعاتی عطائی، تهران، 1362ش، چ اول.

7.      خویی، سیدابوالقاسم، البیان فی تفسیرالقرآن، دارالزهراء، بیروت، لبنان،1401هـ.ق، 1981م.

8.      رازی، فخرالدین، تفسیرمفاتیح الغیب‌، داراحیاء التراث العربی، بیروت، لبنان، 1420ق‌.

9.      رضایی اصفهانی، محمدعلی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، انتشارات کتاب مبین، قم، 1381 ش، چ سوم.

10.  همو، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، اسوه، تهران، 1375، چ اول.

11.  رفيعي محمدي، ناصر، تفسير علمي قرآن، جامعة المصطفي، العالمية، قم، بي‌تا.

12.  شریعتی، محمد تقی، تفسیر نوین، دفتر فرهنگ اسلامی، تهران، 1353ش.

13.  طباطبايي، محمد حسین، الميزان فی تفسیرالقرآن، دفتر انتشارات اسلامی‌جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم،  1417ق.

14.  العطّار، داود، موجز علوم القرآن،‌ مؤسسة الأعلمی  للمطبوعات، بیروت، لبنان، 1399هـ .ق، 1979 م، ط اول.

15.  فیض کاشانی، محسن، تفسير الصافي، انتشارات الصدر، تهران، ایران، 1415 ق.

16.  مؤدب، سیدرضا، اعجاز قرآن، انتشارات مرکزجهانی اسلامی، قم، 1386، چ اول.

17.  محمود الجندی، اشرف فتحی، الموسوعة العالمیة فی اعجاز القرآن والسنة النبویة، دارالروضة ـ للنشر والتوزیع، القاهرة، مصر، 1429هـ .ق، 2008م، چ اول.

18.  معرفت، محمد هادی، التمهید فی علوم‌القرآن، مؤسسة النشرالاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المقدسة، قم، 1417ق، چ اول.

19.  همو، علوم قرآنی، مؤسسه فرهنگی «تمهید»، 1386، چ هشتم.

20.  مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1377 ش، چ چهارم، تهران.

همو، تفسير نمونه، دارالکتب الاسلامیة، تهران، 1374ش.


* . com.yahoo @jalali _abd