اعجاز تاريخي قرآن PDF چاپ نامه الکترونیک

اعجاز تاريخي قرآن

حجت‌الاسلام دکتر سيد رضا مؤدب*

استاد و عضو هيئت علمي دانشگاه قم

قاسم شهري*

کارشناس ارشد علوم قرآني و حديث

چکيده

قرآن كتاب جاويدان است و جنبه‌هاي مختلفي از اعجاز را دارد كه اعجاز تاريخي يكي از آن‌ها است. از اين وجه در آثار دانشمندان مسلمان بيش‌تر با عنوان «اخبار غيبي» ياد شده است؛ در حالي‌كه رابطه اخبار غيبي و اعجاز تاريخي قرآن‌، عموم و خصوص من وجه است. بسياري از مواردي كه در اعجاز تاريخي قرآن بررسي مي‌شود، به امت‌هاي پيشين و تاريخ انبياء مربوط است. اين جنبه از اعجاز قرآن از اين جهت مي‌تواند نقشي مهم در روشنگري تاريخ انبياء و اثبات حقانيت قرآن و دين اسلام داشته باشد. پژوهش حاضر كه درآمدي بر اعجاز تاريخي قرآن است دسته‌بندي‌هايي از اخبار غيبي و اعجاز تاريخي قرآن در آثار دانشمندان مسلمان را بررسي و دو دسته اخبار غيبي از اقوام و حوادث گذشته و نيز اخبار غيبي از آينده را بيان و برخي نمونه‌ها را (مثل پيش‌گويي پيروزي روم بر ايران (روم/ 3ـ2) و نام «ملك» در سوره يوسف) ذكر مي‌كند.

واژه‌هاي اصلي: قرآن، اعجاز، اخبار غيبي، اعجاز تاريخي.

 


مقدمه

قرآن، معجزه‌اي جاويدان است كه خداوند براي هدايت بشر فرستاده است (بقره/ 185).

قرآن در چند جا (بقره/23؛ يونس/ 38؛ هود/ 13؛ اسراء/88 ؛ طور/34ـ 33)، اعجاز قرآن را در قالب تحدي به رخ بشر مي‌كشد و اعلام مي‌كند كه اگر در وحياني بودن قرآن ترديد داريد، كتاب يا سوره‌اي مانند آن بياوريد.

اخبار غيبي از مهم‌ترين جنبه‌هاي اعجاز قرآن است كه مورد توجه دانشمندان مسلمان قرار گرفته است. مواردي از اين اخبار غيبي اخبار و پيش‌گويي‌هاي تاريخ را بررسي مي‌كند كه مي‌تواند حقّانيت و اعجاز قرآن را اثبات كند؛ البته در موضوع مباحث تاريخي قرآن، آثار بسياري نوشته شده است. برخي در اين نگارش‌ها از زاويه يك منبع تاريخي به قرآن نگريسته‌اند (بيومي مهران، دراسات تاريخيه من القرآن الکريم، ج1، ص38). پايان‌نامه‌اي نيز در مقطع ارشد با عنوان اعجاز تاريخي قرآن كريم سامان يافته است (نكونام، چکيده پايان‌نامه‌هاي قرآني، ج1، ص27ـ 28؛ مولاني‌نيا و هاشم‌زاده، آشنايي با پايان‌نامه‌هاي قرآني، ص 42)؛ اما مباحث بسياري از اين موضوع، قابل بحث و بررسي است؛ زيرا به اين بُعد از اعجاز قرآن، به دلايلي، كم‌توجهي شده كه يكي از آن‌ها گستره  وسيع مباحث تاريخي است كه لازمه ورود به آن تسلط بر زبان و منابع اقوام و ملت‌هاي گوناگون است. اين موضوع آن‌گاه رخ مي‌نمايد كه در بررسي و مراجعه به آثار مفسران مورخاني چون طبري، ابن‌كثير و سيوطي، متوجه كم‌توجهي آنان به اين جنبه از اعجاز قرآن مي‌شويم (ر.ك. به: طبري، تاريخ طبري؛ و ابن‌کثير، البدايه والنهايه في التاريخ؛ سيوطي، تاريخ الخلفاء؛ حسن‌الحاضره في تاريخ ملوک مصر و القاهره. مباحث تاريخي قرآن را در دو قالب مي‌توان بررسي كرد:

الف) پيش‌گويي‌هاي تاريخي قرآن

ب) قصه‌ها و گزارش‌هاي تاريخي

داستان‌هاي انبيا و ملت‌هاي پيشين نيز داخل در مباحث تاريخي قرآن است و بدين خاطر عده‌اي از آن با عنوان «داستان تاريخي يا مستند» ياد مي‌کنند که تنها به نقل بي‌کم و کاست وقايع تاريخي مي‌پر‌دازد (بستاني، پژوهشي در جلوه‌هاي هنري داستان‌هاي قرآن، ج1، ص13)؛ البته در مورد اخبار غيبي و اعجاز تاريخي قرآن مطالب زيادي در تفاسير و كتب علوم قرآن و تاريخ آمده است كه در ادامه به آن‌ها اشاره خواهد شد.

مفهوم شناسي

الف: اعجاز

معجزه در لغت از ريشه «عَجُزَ» به معني پايان و بن يك چيز مي‌باشد (راغب اصفهاني، معجم مفردات الفاظ القرآن، ص334) و در قرآن نيز به همين معني (قمر/20ـ19) اشاره شده است. صاحب مقاييس‌اللغة اين کلمه را دارای دو اصل می‌داند که يکی بر ضعف و ديگری بر انتهای يک چيز دلالت دارد (ابن فارس، معجم مقاييس‌اللغة، ج4، ص232).

لغوی نكته سنج شيخ حسن مصطفوی اصل يگانه در ريشه اين واژه را به آن چه در برابر قدرت قرار مي‌گيرد، باز مي‌گرداند، پس «عجز» در انتهای يک چيز بدان علت  است که ضعف بر آن غلبه می‌يابد و آن چيز شادابی و تحرک خود را از دست می‌دهد (مصطفوی، التحقيق فی کلمات القرآن، ج 8، ص 38).

با توجه به مطلب مرحوم مصطفوي، به نظر مي‌رسد معناي اصلي در اين ماده، ضعف است و معاني ديگر، به همين معنا برمي‌گردند؛ چنان‌كه برخي از محققان پنج معناي لغوي براي اين واژه ذكر نموده و بهترين وجه را، ضعف مي‌دانند (رضايي اصفهاني، پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج1، ص58 ـ 57).

معجزه در اصطلاح تعريف‌هاي متعددي دارد، از جمله:

خواجه نصير الدين طوسي مي‌گويد:

«هو ثبوت ما ليس بمعتاد او هو نفي ما هو معتاد مع خرق‌العاده ومطابقه‌الدعوي»؛ «ثبوت چيزي كه عادي و رايج نبوده يا نفي چيزي كه رايج و عادي بوده است؛ به گونه‌اي كه خرق عادت و با ادعاي آورنده آن سازگاري داشته باشد» (حلي، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، ص 377).

معجزه اثبات چيزي يا نفي چيزي است كه معمولي نباشد؛ به صورت خارق عادت و مطابق مدعاي (پيامبر). سيوطي درتعريف اعجاز چنين بيان مي‌دارد:

«امر خارق العاده مقرون بالتحدي مصون عن المعارضة»؛ «امر خارق‌العاده‌اي كه با مبارزه‌طلبي همراه بوده و از معارضه مصون باشد». (سيوطي، ‌جلال الدين، الاتقان في علوم القرآن، ص 4 و 3).

معجزه چيزي است كه خارق عادت است كه همراه تحدّي و حفوظ از معارض باشد. آيت الله خويي چنين مي‌گويد:

«ان ياتي المدعي لمنصب من المناصب الالهيه بما يخرق نواميس الطبيعه ويعجز عنه غيره وشاهد علي صدق دعواه»؛ «آنچنان چيزي كه مدّعي منصبي از مناصب الهي مي‌آورد كه با آن نواميس طبيعت را خرق مي‌كند و ديگران از آوردن آن ناتوان هستند و‌ گواهي بر راستي ادعاي وي است» (خويي، البيان‌ في‌تفسيرالقرآن، ص33).

معجزه آن است كه مدعي منصبي از مقامات الهي چيزي بياوري كه قوانين طبيعي را رعايت نكند و ديگران از آوردن آن عاجز باشند و گواه صدق مدعاي او باشد. بنابراين معجزه عبارت است از: چيزي كه مدعي منصب الهي (مثل پيامبر يا امام) مي‌آورد و طبق قوانين عادي طبيعت نيست؛ ولي طبق ادعاي شخص مدعي، واقع مي‌شود و به آن تحدي مي‌كند؛ در حالي‌كه ديگران از آوردن مثل آن عاجزند و اين مطلب شاهد صدق مدعي شود؛ اما اعجاز قرآن داراي ابعاد مختلفي است، مثل: اعجاز ادبي، اعجاز تشريعي، اعجاز در عدم اختلاف و... هر يك از آن ابعاد، اعجاز تاريخي قرآن است. مقصود از اعجاز تاريخي اخبار غيبي از حوادث اقوام گذشته يا پيش‌گويي از حوادث آينده است كه در قرآن آمده و بعد از مدتي روشن شده است كه آن خبرها درست است؛ اما اين اخبار با وسايل عادي عصر نزول قرآن قابل دسترسي نبود و قبل از آن نيز كسي اين اخبار را نگفته بود.

به عبارت ديگر اعجاز تاريخي قرآن نوعي رازگويي علمي است كه در دانش تاريخ بروز يافته است؛ از اين‌رو اعجاز علمي و اعجاز تاريخي قرآن هر دو زيرمجموعه اخبار غيبي قرآن قرار مي‌گيرند. از تعاريف بالا و تعاريف ديگر (ر.ك. به: رضايي اصفهاني، پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج1، ص61ـ59) مي توان چنين نتيجه گرفت كه سه جهت در معجزه وجود دارد:

الف) جهت معجزه‌كننده (مدعيِ منصب الهي و تحدي كننده باشد و هدف اثبات امر محال نباشد).

ب) جهت معجزه (خرق عادت و گواه بر راستي ادعا باشد و از امور شرّ نباشد).

ج) جهت مردمي (بشر از آوردن آن ناتوان باشد)‌(رضايي اصفهاني، پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج1، ص 63).

ب: تاريخ

گزارش‌هاي متعددي درباره واژه تاريخ بيان شده است. برخي اهل لغت مانند جواليقي آن را غيرعربي دانسته‌اند (جواليقي، المعرب، ص39) وعده‌اي چون جوهري آن را از ماده «الارخ» (به كسر و فتح همزه) مي‌دانند (جوهري، الصحاح، ج1، ص200). صولي به كاربرد واژه براي تعيين زمان توسط قيسيان و تميميان اشاره مي‌كند (صولي، ادب الكتاب، ص180) و اين نشان مي‌دهد كه تاريخ واژه‌اي عربي است؛ نه معرّبِ «ماه روز» فارسي؛ چنانكه حمزه اصفهاني و ابوريحان بيروني يادآور شده‌اند (اصفهاني، تاريخ سنّي ملوك‌الارض، ص8؛ بيروني، الآثار الباقيه عن القرون الخاليه، ص 29 و 30).

زبيدي هم ذکر نموده که اختلاف در عربي يا غيرعربي بودن تاريخ، مشهور است (زبيدي، تاج العروس من جواهرالقاموس، ج7، ص 226).

به نظر مي‌رسد غير دخيل بودن تاريخ قوي‌تر باشد؛ چنانكه دكتر جواد علي، مورخ معاصر عرب معتقد است تاريخ به معناي تعيين زمان براي عرب پيش از اسلام، مرسوم و شناخته شده بود و واژگان «وَرَّخَ ، أرَّخَ و توريخ» در عربي به كار مي‌رفت (جواد علي، المفصل في تاريخ قبل الاسلام، ج8، ص511).

معناي لغوي اين واژه، بچه گاو وحشي مي‌‌باشد و در وجه تشابه تاريخ با اين معنا گفته‌اند كه حدوث و پديد آمدن در هر دو كلمه به چشم مي‌خورد؛ تولد بچه‌ گاو هم نوعي حدوث است و وقايع تاريخي نيز حادث‌اند (ابن‌منظور، لسان‌العرب، ج 3، ص4).

معاني مختلفي را كه در مورد «تاريخ» بيان شده است، مي‌توان در اعلام وقت يا بازشناساندن زمان كاري نسبت به مبدأيي كه بيانگر حادثه‌اي بزرگ است يا دوره‌اي معلوم ميان زمان حدوث دو رويداد و واقعه يا نهايت و غايت چيزي و وقت انجام كاري، جمع كرد.

«تاريخ» را در اصطلاح چنين تعريف كرده‌‌اند: معلوم نمودن احوال، محل تولد و وفات انبياء، امامان، وزراء، فرمان‌روايان، خلفاء، روايات،... و حوادث بزرگ مانند جنگ‌ها و فتوحات بر حسب زمان (سخاوي، الاعلان بالتوبيخ لمن ذم اهل التاريخ، ص17). به همين سبب كتب مشتمل بر اين حوادث و احوال همراه با تعيين زمان آن‌ها، تاريخ نام گرفته است.

در اهميت تاريخ و جايگاه آن، جداي از تأكيدها و بيان‌هاي قرآن (مانند: بقره/ 134؛ اعراف/ 34؛ رعد/ 11؛ آل‌عمران،‌ 137؛ انعام/ 18 و... ن.ک. به: لابوم، ژول، تفصيل الآيات القرآن‌الحکيم، ص13و14) و پيامبراكرم9 و ائمه: (از جمله: اوليس‌لکم في آثار الاولين مُزدَجَر وفي آبائکم الماضين تبصره (نهج‌البلاغه، خطبه 99)؛ واعتبروا بما قد رايتم من مصارع القرون قبلکم (همان، خطبه 161) و...) همين بس كه برخي تاريخ را با توجه به روايت مشهور «العلم علمان: علم الابدان وعلم الاديان» تشبيه به علم طب كرده‌اند: البته با توجيه خاصي كه ارايه نموده‌اند (زرين كوب، تاريخ در ترازو، ص 11).

قرآن و تاريخ

تاريخ از جمله مباحثي است که در آيات قرآن اشاره‌‌هايي به آن شده است. قرآن کتاب هدايت و ايجاد تغيير مطلوب در انسان است و اين تغيير مطلوب عبارت است از: Gيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِF (بقره/257)، که دو جنبه دارد:

1. محتواي عمل تغيير که جنبه الهي، آسماني و وحياني دارد.

2. تغييري که به دست پيامبر اکرم9 و اصحابش انجام شده است.

زماني که جنبه دوم تغيير در عرصه تاريخي بررسي مي‌شود، عملي انساني است؛ بنابراين قوانين و ضوابط تاريخي برآن حاکم مي‌شود، پس هنگامي که قرآن از نگاه مردم سخن مي‌گويد، جنبه دوم عمل تغيير را بررسي مي‌کند. نمونه اين مسئله را در ماجراي جنگ احد که واقعه‌اي تاريخي است، مي‌توان مشاهده نمود (صدر، سنت‌هاي تاريخي در قرآن، ص 114ـ112).

درباره اين وجه از اعجاز قرآن، رواياتي وارد شده كه بيانگر وجود اخبار ـ اعم از تاريخي و غير آن ـ در قرآن است كه از برخي از اين روايات مي‌‌توان اخبار تاريخي را برداشت كرد:

«عن رسول الله9: كتاب الله تعالي فيه نبأ من قبلكم وخبر ما بعدكم وحكم ما بينكم» (ابن عطيه اندلسي، المحرر الوجيز في تفسير الکتاب العزيز، ج1، ص36)؛ «در كتاب الهي اخبار قبل از شما و بعد از شما و داوري بين شما آمده است».

«عن اميرالمومنين7: ذلك القرآن فاستنطقوه ومن ينطق ولكن اخبركم عنه: ألا إن فيه علم مايأتي‌ والحديث عن‌ الماضي ودواء دائكم ونظم مابينكم». (صبحي‌‌‌صالح، نهج‌البلاغه، خ‌158)؛ «اين قرآن است پس آن را به نطق درآوريد و چه كسي را به نطق درآورد؛ ولي من خبر مي‌دهم از آن كه در آن اخبار آينده و گذشته و داوري درد شما و نظم و نظام شماست».

«عن ابوعبدالله7: ان العزيزالجبار أنزل عليكم كتابه وهو الصادق البار، فيه خبر من قبلكم وخبر من بعدكم وخبر السماء و الارض ولوأتاكم من يخبركم عن ذلك لتعجّبتم». (كليني، كافي، ج4، ص 597)؛ «خداي عزيز جبار كتابي براي شما نازل كرده، در حالي كه راستگو و نيكو است. در آن اخبار پيشينيان و آيندگان و اخبار آسمان و زمين است و اگر كسي از آن به شما خبر دهد، تعجب مي‌كنيد».

در مورد تاريخ در قرآن، دسته‌بندي‌هايي ايجاد شده كه برخي از آن‌ها از تسامح نيست يا در برخي از آن‌ها بين قصص انبياء و داستان‌هاي قرآن و مباحث و گزارش‌هاي تاريخي با پيش‌گويي‌هاي تاريخي آميختگي صورت گرفته است؛ در حالي كه به نظر مي‌رسد بين قصص و مباحث تاريخي و پيش‌‌گويي‌هاي آن، رابطه عموم و خصوص من وجه برقرار باشد، چنان‌كه برخي بين قصص و گزارش‌هاي تاريخي و اساطير از دو جنبه‌ كيفيت طرح وقايع و ناقل خبر، تفاوت قايل شده‌اند (اشرفي، مقايسه قصص در قرآن و عهدين، ص121ـ 118).

پيشينه و نمونه‌ها

اخبار غيبي همواره در كتاب‌هاي دانشمندان اسلامي مورد توجه ويژه بوده؛ هرچند تا دوره معاصر از لفظ «اعجاز تاريخي» كمتر استفاده شده است. قاضي ابوبكر باقلاني، اخبار قرآن را به دو دسته تقسيم مي‌كند:

1. اخباري كه هيچ راهي براي بشر در آگاهي از آن‌ها وجود ندارد. اخبار غيبي زمان پيامبر اكرم9 در اين قسم جاي مي‌گيرد، مانند: سوره توبه/ 33 و 88؛ آل‌عمران/12 و 61؛ انفال/ 7؛ فتح/161؛ روم/4ـ1؛ قمر/45؛ فتح/27؛ نور/ 55.

2. آن‌چه پيامبر از قصص و اخبار كتب‌گذشته آورده است، مثل قصه ابراهيم، نوح و...، مانند: عنكبوت/48؛ قصص/44 و 46؛ هود/ 49 (باقلاني، اعجاز القرآن، ص 65ـ62 و 87 ـ85). سيد مرتضي در اثر خود، نظر قائلان انحصار اعجاز قرآن در اخبار غيبي را رد مي‌كند. (شريف مرتضي، ‌الموضح عن جهه اعجازالقرآن (الصرفه)،‌ 124ـ 116). زركشي در وجوه دوازده‌گانه اعجاز قرآن سه وجه زير را در اخبار قرآن مي‌شمارد:

1. اخبار غيبي از آينده، مانند: فتح/ 16 و 27؛ قمر/ 45؛ نور/ 55؛ روم/ 3.

2. اخبار از قصص اولين و متقدمان، مانند: هود/ 49.

3. اخبار از ضماير افراد بدون ظهور قول يا فعلي توسط آن افراد، مانند: سوره انفال/ 7؛ مجادله/ 8؛ آل‌عمران/122 (زركشي، البرهان في علوم القرآن، ج2، ص 228). قرطبي ده مورد را در وجوه اعجاز قرآن، بيان مي‌كند كه دو قسم آن عبارت‌اند ‌از:

1. اخبار از اموري كه از ابتداي دنيا تا وقت نزول قرآن وجود داشته‌اند، مانند قصص انبياء و امم گذشته.

2. اخبار از غيب كه در آينده واقع مي‌شوند و جز با وحي نمي‌توان به آن دست يافت، مانند: فتح/27؛ نور/ 55؛ انفال/ 7؛ روم/1ـ 4 (قرطبي، الجامع لاحکام القرآن، ج1، ص53 ـ 54).

به نظر مي‌رسد که منظور از غيب در اين نوع طبقه‌بندي‌ها چيزي پنهان از حواس ظاهري است؛ همان گونه که برخي از ميان معاني غيب، معني پيش گفته را بهترين معنا مي‌دانند (انصاري زنجاني، ملاحم القرآن، ص 7).

در قسم دوم اخباري كه قرطبي ذكر كرد، پس از گذشت زمان آن واقعه و رويداد‌، مي‌توان آن را جزو وقايع تاريخي قرار داد. كه بعد از اثبات، اعجاز تاريخي نام مي‌گيرد.

علامه مجلسي دو دسته از اخبار غيبي قرآن را بيان كرده است شامل اخبار غيبي گذشته و آينده مي‌شود (مجلسي، بحارالانوار، ج17، ص 224).

رشيد رضا ضمن بيان وجوه هفت‌گانه اعجاز، يكي از وجوه را اخبار غيبي شمرده است كه شامل قصص انبياء‌، اخبار غيبي عصر نزول قرآن (مانند: روم/1ـ 5؛ فتح/15، 16و27؛ حجر/ 29؛ مائده‌/67؛ نور/ 55 و انعام/ 65) و مسايل تاريخي كه براي بشر مجهول است (رشيد رضا، المنار، ج1، ص 203، 204 و 210).

رشيد رضا در ذيل آيه مذکور مي‌گويد:

«لفظ عذاب در اين آيه نکره آمده و عموم از آن به دست مي‌آيد و اين‌که عذاب را به صورت مبهم بيان داشته، به خاطر حکمت است و حکمت چنين ابهامي در اين آيه، انطباق معني آن لفظ با آن چيزي است که در آينده به وجود مي‌آيد، يا براي مردم کشف مي‌شود».

وي چنين ادامه مي‌دهد:

«تفسير اين آيه در زمان کنوني، جنگ اروپاست که زير دريايي‌ها و هواپيما‌هاي جنگي از پايين و بالا آتش مي‌گسترانند. وي تفسير آيه را چنين بيان مي‌كند: «ولا شک في ان دلالة الآية علي هذه المخترعات مراد» (رشيدرضا، المنار، ج7، ص 491 و 492)

البته اين برداشت و تطبيق قابل بررسي است.

علامه بلاغي در مورد اعجاز تاريخي مي‌گويد:

«لانقول بذلك بمحض اخباره عن الحوادث الماضية والامم الخالية».

سپس مثال‌هايي براي اخبار غيبي قرآن ذکر مي‌‌کند از جمله آيات حجر 96ـ94؛ صف/ 9؛ روم/ 5ـ1؛ و مسد (بلاغي، آلاءالرحمن في تفسير القرآن، ج1، ص 41ـ37). اين‌كه مرحوم علامه بلاغي، صرف خبر دادن قرآن از اخبار امت‌هاي پيشين را دليل اعجاز نمي‌داند، به خاطر تسلط ايشان بر مباني و كتب مقدس يهود و مسيح است؛ چنان كه اين مطلب از آثار ايشان، همچون «الرحلة المدرسية» و «الهدي الي دين المصطفي» به روشني به دست مي‌آيد؛ يعني اخبار از امت‌هاي پيشين هنگامي اعجاز تاريخي است كه آن خبر را كسي يا كتابي قبل از قرآن بيان نكرده باشد؛ اما اگر اخبار تارخي قرآن مثل تاريخ انبياء و امت‌هاي پيشين، در تورات و انجيل آمده باشد، اعجاز قرآن به شمار نمي‌آيد؛ البته سخن وي در مورد اخبار انبياء و امت‌هاي پيشين است؛ نه پيش‌گويي‌هاي تاريخي قرآن؛ چنان‌که در قسمت نمونه‌ها خواهد آمد. شهرستاني اعجاز تاريخي را در بخش انواع مغيبات بيان كرده است (شهرستاني، المعجزه الخالده، ص 108ـ95).

آيت الله‌ خويي به آن دسته از اخبار غيبي قرآن كه واقع شده‌اند، اشاره مي‌نمايد و مي‌گويد تمام آن‌ها درست بوده‌اند و براي دريافت اين اخبار غيبي، راهي جز وحي و نبوت نيست. وي به چند آيه زير اشاره مي‌كند:

1ـ Gوَإِذْ يَعِدُكُمُ اللّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللّهُ أَن يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَF؛ (انفال/7) «و (به ياد آوريد) هنگامى كه خدا به شما، يكى از دو گروه [=كاروان تجارى قريش، يا لشكر آنان‏] را وعده داد، كه آن براى شما باشد؛ و آرزو مى‏كرديد كه  [گروه] غيرمسلّح براى شما باشد؛ و[لى‏] خدا مى‏خواهد حق را با كلماتش (= وعده‏هايش) تثبيت كند و دنباله‏ى كافران را قطع سازد».

2ـ Gفَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ، الَّذِينَ يَجْعَلُونَ  مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَF؛ (حجر/ 96ـ94) «و آنچه را كه (بِدان) فرمان داده شده‏اى آشكار كن و از مشركان روى برتاب، [چرا] كه ما تو را (از شرّ) مسخره كنندگان، كفايت مى‏كنيم، (همان) كسانى كه معبود ديگرى با خدا قرار مى‏دهند؛ و[ لى‏] به زودى خواهند دانست».

3ـ Gهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى‏ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَF؛ (صف/9) «او كسى است كه فرستاده‏اش را با هدايت و دين حق فرستاد، تا آن را بر همه‏ى دين‏[ها]پيروز گرداند،وگرچه مشركان ناخشنود باشند».

4ـ Gغُلِبَتِ الرُّومُ، فِي أَدْنَى‏ الْأَرْضِ وَهُم مِّن بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَF؛ (روم/3ـ2) «(سپاه) روم در نزديك‏ترين سرزمين‌ شكست خورد، و[لى‏]‌آنان بعد از شكستشان در [ظرف‏] چند سال به‏زودى پيروز خواهند شد».

5ـ Gأَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنتَصِرٌ، سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَF؛ (قمر/ 45 ـ 44) «يا مى‏گويند: «ما جماعتى پيروزيم.»؟!، به‌زودى جماعت (آنان) شكست مى‏خورد و با عقب‏گرد روى برمى‏تابد».

6ـ سوره مسد (خويي، البيان في تفسير القرآن، ص 70ـ67).

علامه طباطبايي اخبار غيبي را دو دسته نموده:

1. اخبار از قصص انبياء و امت‌هاي پشين، مانند: هود/ 49؛ يوسف/ 102؛ آل‌عمران/ 44؛ مريم/ 34.

2. اخبار از حوادث آينده، مانند: روم/ 3ـ2؛ فتح/15و27؛ مائده/70؛ حجر/ 9. وي آيات مربوط به ملاحم (همچون: انبياء/ 97ـ95؛ نور/ 55؛ انعام/65؛ حجر/19 و22؛ نبأ/7) را در اين قسم جاي مي‌دهد (‌طباطبايي، الميزان في تفسيرالقرآن، ج1، ص 64ـ65). برخي از محققان خبرهاي قرآني را سه دسته كرده‌اند:

1. اخبار مربوط به آينده اسلام و مسلمانان.

2. اخبار مربوط به آينده مسلمانان، همچون فتح مكه و ماجراي شكست ايران از روم.

3. اخبار مربوط به آينده معاندان. (دراز، النبا العظيم نظرات جديدة في القرآن، ص57ـ45).

با پژوهش بيش‌تر در قرآن، مي‌توان گفت كه اين دسته‌بندي صحيح به نظر نمي‌رسد؛ زيرا مي‌توان موارد ديگري از اخبار را برشمرد که در اين نوع دسته‌بندي‌ها جاي نمي‌گيرد؛ آن‌‌گونه که انصاري زنجاني در اثر خويش موارد بسياري از اين اخبار را در قالب طبقه‌بندي‌هاي بيش‌تر ارايه كرده است (انصاري زنجاني، ملاحم القرآن، ص 10 به بعد).

يوسف حاج احمد اعجاز غيبي قرآن را در آيات مربوط به غزوه بدر، مرگ ابي‌لهب، حفاظت پيامبر اكرم9 از توطئه قتل ايشان، فتح مكه، فتح قسطنطنيه، هلاك قيصر و كسري و... بررسي كرده است (حاج احمد، موسوعه الاعجاز العلمي في القرآن الکريم والسنه المطهره، ص40ـ20) وي اعجاز تاريخي قرآن را در ماجراي طوفان نوح هم بررسي و با تورات و انجيل تطبيق كرده است (همو، ص 58ـ41).

دكتر مصطفي مسلم اعجاز غيبي قرآن را سه دسته كرده است‌:

1. غيب گذشته: بيشتر به اعجاز قصصي قرآن اختصاص دارد.

2. غيب حاضر: به دو دسته از آيات نازله در شأن يهود و شأن منافقان اشاره نموده است و در ضمن اين دسته از آيات، اشاراتي به اعجاز تاريخي قرآن، مانند آيات 4ـ1 روم، 55 نور، سوره مسد، فتوحات اسلامي و... مي‌نمايد.

3. غيب آينده (دكتر مصطفي مسلم، مباحث في اعجاز القرآن، 288ـ259).

علاء الدين مدرس به بيان اعجاز تاريخي قرآن در اشاره به تاريخ گذشته مي‌پردازد و داستان موسي و فرعون را ذكر مي‌كند (‌مدرس، مباحثي پيرامون قرآن، ص 78ـ71).

وي در فريدة پنجم اثر خويش، به پيش‌گويي‌هاي قرآن اشاره و جنگ ايران و روم‌، سوره مسد، حروف مقطعه و بيانگر بودن آن‌ها نسبت به وقايع مهم با توجه به حروف ابجد و... را به عنوان نمونه‌هاي از پيش‌گويي‌هاي قرآن يادآور مي‌شود (همو، ص 106ـ87).

ضيايي بيگدلي، اعجاز قرآن را از منظر اخبار غيبي سه قسم مي‌داند:

1. اخبار مربوط  به وجود مبدأ غيبي عالم.

2. اخبار مربوط به حوادث گذشته.

3. اخبار علمي قرآن (ضيايي‌ بيگدلي، قرآن ‌کريم و دلايل اعجاز آن، 278ـ 275). علامه معرفت اخبار غيبي قرآن را در سه دسته طبقه‌بندي كرده است:

1. غيب گذشته، مانند: مريم و زكرياء، يوسف و برادران، نوح.

2. غيب حاضر، مانند: آيات نازله در شأن يهود و آيات نازله در شأن منافقان.

3. غيب آينده، مانند: تحدي قرآن، پيروزي اسلام، بر كفر، ماجراي ابولهب و... (معرفت، التمهيد في علوم القرآن، ج 6، ص 210 ـ 186).

در پژوهشي ديگر اعجاز تاريخي چنين ترسيم شده است: قرآن از اخبار غيبي (تاريخي) خود جز به چند مورد محدود اشاره نكرده است (الشيخ الركابي، السنن التاريخيه في القرآن المجيد، ص 22ـ20).

رويكردهاي اخبار غيبي در قرآن

در مورد اخبار غيبي قرآن مرتبط با تاريخ، بايد توجه كرد که قرآن به طور كلي در پي دو هدف بوده است:

1. پيش‌گويي تاريخي: با عنايت به پيوند اين پيش‌گويي به منبع وحي، کاملاً قابل اطمينان است و پس از وقوع اين پيش گويي تاريخي، عنوان اعجاز تاريخي را به خود مي‌گيرد؛ چنان که برخي در بررسي مباحث تاريخي قرآن، به اين موضوع اشاره نموده و چنين پيش‌گويي‌هايي را در جهت اهداف تربيتي قرآن دانسته‌اند، مانند پيش‌گويي جنگ ايران و روم با پيروزي روم، فتح مکه. (جعفري، بينش تاريخي قرآن،‌ ص 61ـ55). براي مثال دكتر محمد علي رضايي اصفهاني در تفسير قرآن مهر برخي آيات را از اعجاز غيبي و تاريخي مي‌شمارد؛ از جمله آيات آغازين سوره روم: Gغُلِبَتِ الرُّومُ، فِي أدْنَى الأرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ، فِي بِضْعِ سِنِينَ للَّهِ الأمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ المُؤْمِنُونَF؛ (روم/4ـ2)، «(سپاه) روم در نزديك‏ترين سرزمين شكست خورد؛ و[لى‏] آنان بعد از شكستشان در [ظرف‏] چند سال به زودى پيروز خواهند شد. كار[ها] قبل از (آن شكست) و بعد از (اين پيروزى)، فقط از آنِ خداست؛ و در آن روز، مومنان از يارى الهى (و پيروزى ديگرى) شاد مى‏شوند».

شأن نزول

حكايت شده است كه هنگام حضور پيامبر9 در مكه، جنگى ميان ايرانيان و روميان (دو ابرقدرت آن عصر) واقع شد و ايرانيان پيروز شدند.

آيات فوق فرود آمد و پيش‏گويى كرد كه روميان در آينده‏اى نزديك پيروز مى‏شوند. اين واقعه پس از چند سال به وقوع پيوست و بار ديگر حقّانيّت پيامبر9 و قرآن اثبات شد. (ر.ك. به: واحدي، اسباب النزول، ص354؛ نمونه بينات، ص610؛ شان نزول آيات، ص436، طبرسي، تفسير مجمع‌البيان، حويزي، تفسير نورالثقلين، رازي، تفسير ابوالفتوح رازى، فخر، تفسير و برخى تفاسير ديگر نيز اين شأن نزول را آورده‏اند؛ هرچند كه برخى جزئيات حادثه (مثل ترجيح روميان مسيحى بر ايرانيان زردشتى، جاى بحث دارد؛ با آن كه هر دوگروه مشرك بودند) و تطبيق حادثه بر سال‏ها دقت بيش‏ترى مى‏طلبد).

يكى از جهات اعجاز قرآن همان پيش‏گويى‏هاى تاريخى و اخبار غيبى آن است و آيه‏ فوق را از اين موارد شمرده‏اند (مكارم، تفسير نمونه، ج16، ص365)؛ چرا كه قرآن با تأكيدهاي متعدد به طور قاطع پيش‏گويى مى‏كند كه روميان پس از شكست، به زودى پيروز مى‏شوند و حتى حدود سال‏هاى آن را پيش‏بينى مى‏كند؛ اين كه اين پيش گويى پس از چند سال به وقوع پيوست.

پيش‏بينى پيروزى قدرت‏هاى بزرگ، آن هم در عرض چند سال كوتاه و پس از شكستى سنگين، كارى دشوار است و با علم عادى ممكن نيست و حتى كارشناسان سياسى و نظامى نيز در اين موارد با احتياط سخن مى‏گويند. دولت ايران و روم در عصر پيامبر9 دو ابرقدرت بزرگ جهان به شمار مى‏آمدند و پادشاه ايران «خسرو پرويز» و پادشاه روم «هرقل» بود و جنگى بيست و چهار ساله بين آنان در گرفت. نخست سپاه ايرانيان به سردارى «شهربراز» و «شاهين» به قلمرو روم شرقى حمله كردند و آنان را به سختى شكست دادند؛ به طورى كه منطقه شامات، مصر و آسياى صغير را تصرف كردند.

اين شكست در حدود سال 616 ميلادى (حدود سال ششم يا هفتم هجرى) رخ داد (تولد پيامبر در سال 571 ميلادى و بعثت او در سال 610 ميلادى بود‏)، سپس پادشاه روم درسال 622 ميلادى تهاجم خود را به ايران آغاز كرد و ايران را ظرف شش سال شكست داد (مكارم، تفسير نمونه، ج16، ص369)؛ بنابراين، شكست ايرانيان در حدود سال‏هاى اول تا ششم هجرى بود و صلح حديبيه نيز در سال ششم هجرى واقع شد. محل درگيرى سپاه ايران و روم و مكان شكست روميان، در شمال جزيرة‌العرب در سرزمين شام، نزديك محل سكونت مردم مكه بود. برخى مفسران نيز احتمال داده‏اند كه اين مكان نزديك‏ترين‏ نقطه‏ مرزى ايران و روم بود كه شكست روميان در آن نقطه اهميت بيش‏ترى داشت؛ چرا كه اگر كشورى در نقطه مرزى و محل قوّت خود شكست بخورد، به زودى قادر به جبران شكست نخواهد بود (ر.ك.به: طباطبايي، الميزان، ج16، ص361). در اين صورت پيش‏گويى پيروزى روميان اهميت بيش‏ترى مى‏يابد.

برخى از محققان نيز اين بخش از آيه را يكى از موارد اعجاز علمى قرآن دانسته‏اند؛ چراكه محققان علم جغرافيا دريافته‏اند گودترين و پايين‏ترين منطقه روى زمين «بحر الميت» (منطقه‏اى نزديك فلسطين) است كه جنگ ايران و روم در آن واقع شد و قرآن با تعبير «ادنى الارض» (پايين‏ترين و پست‏ترين سرزمين) (واژه‏ «ادنى» به معناى «نزديك‏تر» و نيز به معناى« پست و پايين‏تر» به كار رفته است) به آن اشاره كرده است. (گلستان قرآن، ش176، ص51، به گزارش ايكنا به نقل از خبرگزارى «المحيط». اين مطلب مى‏تواند يكى از شگفتى‏هاى علمى قرآن باشد؛ اما با توجه به اين كه واژه «ادنى» به دو معنا به كار رفته است و مطلب علمى ادعا شده نيز براى ما به طور قطعى ثابت نشده‌اند، نمى‏توان به طور قطعى گفت كه اين مطلب اعجاز علمى قرآن است).

«بِضْع» به معناى زمانى حدود سه تا نه سال است برخى نيز زمان 3 تا 10 و 1 تا 9 و 6 تا 9 را گفته‏اند (مكارم، همان، ج16، ص362).) پيش‏بينى قرآن به صورت حدودى است؛ چرا كه جنگ‏هاى آن عصر چند سال طول مى‏كشيد و در طول جنگ و پس از فراز و نشيب‏ها معلوم مى‏شد چه كسى شكست خورده است. در اين آيات بيان شده است كه مؤمنان هنگام پيروزى روميان خوشحال خواهند بود. اين خود پيش‏گويى ديگرى در اين آيات است؛ چرا كه هنگام پيروزى روميان، صلح حديبيه واقع شد كه پيروزى بزرگى براى مسلمانان بود و آنان شادمان بودند.

اين احتمال نيز هست كه شادى مسلمانان به خاطر تحقّق پيش‏گويى قرآن و اثبات حقانيّت آن باشد (مكارم، همان، ج 16، ص363). برخى نيز احتمال داده‏اند خوشحالى مسلمانان به خاطر پيروزى توحيد بر شرك بود؛ ولى اين بعيد است چون ايرانيان و روميان هر دو مشرك بودند (رضايي، تفسير قرآن مهر، ج 16، ص 125ـ123). در شان نزول آيات ابتدايي سوره روم چنين وارد شده است:

مشركان و بت‌پرستان مكه بر مسلمانان طعنه مي‌زدند كه ملت روم كه اهل كتاب بود و آيين آسماني داشت، از ملت فارس كه مشرك بود، شكست خورد؛ ما نيز بر شما مسلمانان پيروز خواهيم شد. در مورد اين آيات روايات ديگري نيز وارد شده است كه به شرط‌بندي و قمار با مشركان اشاره دارد (طبري، تفسير، ج21، ص16ـ11؛ رازي، تفسير‌الكبير، ج 25، ص84 و 85 ؛ ابن‌كثير، تفسير القرآن العظيم،ج3،‌ ص426ـ422؛ طوسي، التبيان في تفسيرالقرآن، ج8، ص228؛ طبرسي، مجمع‌البيان، ج4، ص460) كه توسط علامه طباطبايي نقد شده است (طباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، ج16، ص164ـ163؛ نيز ر.ك. به: فضل الله، تفسير من وحي القرآن، ج18، ص97ـ 96).

از نكات قابل توجه آيات مطلبي است كه علامه شعراني بيان مي‌كند:

«‌غلبه فارس بر روم 616 م و غلبه روم در سال 624 م بود كه شكست قطعي بر لشكر (خسرو) پرويز وارد آمد و پيوسته سپاه روم پيش مي‌رفتند تا در 628 م به نزديك مداين رسيدند. علت آنكه عدّه «سنين» را به تعيين ذكر نفرمود، آن است كه در اين گونه جنگ‌‌‌ها ميان دولت هاي بزرگ، غلبه و مغلوبيت تدريجي است» (كاشاني، تفسير كبير منهج الصادقين، ج 7، ص 183).

كلام مرحوم علامه شعراني، كلامي استوار است؛ زيرا مورخان به وقوع جنگ‌هاي بسيار ميان ايران و روم اشاره نموده‌اند كه در شكست‌هاي ايران در سال‌هاي آخر اين جنگ‌ها، ضربات هولناكي بر ايران وارد آورد (سن، ايران در زمان ساسانيان، ص645).

نكته قابل توجه در سوره اين‌است كه با حروف مقطعه آغاز شده و برخلاف اغلب سوره‌هايي كه با حروف مقطعه شروع شده‌اند، آيه پس از حرف مقطعه، سخني از عظمت قرآن به ميان نياورده است، بلكه سخن از شكست روميان و پيروزي آن‌هاست؛ اما با دقت روشن مي‌شود كه اين آيات نيز بيان عظمت قرآن است؛ زيرا اين خبر مربوط به اخبار غيبي و اعجاز تاريخي قرآن است (رازي، التفسير الكبير، ج25، ص84 و 85؛ مكارم شيرازي، تفسير نمونه، ج 16، ص 360 و 361). دكتر محمد علي رضايي اصفهاني نيز در مورد آيه 27 سوره فتح در تفسير قرآن مهر مي‌نويسد:

Gلَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَاتَخَافُونَ فَعَلِمَ مَالَمْ‌ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِن دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباًF؛ (فتح/ 27)، «به يقين، خدا به فرستاده‏اش، در خواب، به حق راست گفت كه اگر خدا بخواهد، قطعاً، با امنيت وارد مسجدالحرام مى‏شويد، در حالى كه سرهايتان را تراشيده و (يا) كوتاه كرده‏ايد (و از كسى) نمى‏ترسيد؛ و (خدا) مى‏دانست آنچه نمى‏دانستيد؛ و جز اين، پيروزى نزديكى (براى شما) قرار داده است».

شأن نزول

پيامبر9 در مدينه خواب ديد كه به اتفاق يارانش براى انجام مراسم عمره، وارد مكه مى‏شود و اين خواب را براى اصحاب خود بيان كرد و همه خوشحال شدند و گروهى تصور كردند اين خواب درهمان سال ششم هجرى تحقق خواهد يافت. هنگامى كه مشركان در حُديبيّه مانع ورود مسلمانان به مكه شدند، اين گروه در مورد صحّت خواب پيامبر9 به ترديد افتادند و پيامبر9 گفت: مگر من به شما گفتم كه اين رؤيا همين امسال تحقق مى‏يابد؟! آيه فوق هنگام بازگشت مسلمانان به مدينه، فرود آمد و تأكيد كرد كه رؤياى پيامبر9 صادق است و قطعاً در آينده تحقق مى‏يابد (نمونه بينات، ص734 و 735).

رؤياى پيامبر9 يكى از اقسام وحى است و اجراى آن بر عهده‏ پيامبر9 است؛ همان گونه كه در مورد ابراهيم و اسماعيل نيز اتفاق افتاد (در مورد رؤيا ر.ك. به: صافات/ 102؛ يوسف/‌4 به بعد).

اين آيه يكى از پيش‏گويى‏هاى اعجازآميز قرآن است؛ زيرا با تأكيد زياد، به مسلمانان وعده مى‏دهد كه خواب پيامبر9 در مورد داخل شدن شما به مسجد الحرام تحقق مى‏يابد و اين كار با كمال امنيت انجام مى‏گيرد. طبق پيش‏گويى قرآن اين عمره در سال بعد، (ذى‌القعده‏ سال هفتم هجرى) انجام گرفت و به «عُمرة‌القضا» مشهور شد؛ زيرا قضاى عمره‏ سال قبل به شمار آمد كه در اثر ممانعت مشركان انجام نشده بود.

مقصود از «فتح قريب» همان پيروزى مسلمانان درجنگ خيبر بود كه با فاصله كمى از صلح حديبيه، اتفاق افتاد و يهوديان اطراف مدينه كاملاً سركوب شدند. برخى مفسران فتح قريب را همان صلح حديبيه مى‏دانند؛ ولى اين مطلب بعيد است؛ چون فتح خيبر فاصله كم‏ترى با تحقق عينى اين خواب داشت و در آيه 18 سوره فتح هم بدان اشاره شد (مكارم،‌ تفسيرنمونه، ج22، ص104؛ تفسير قرآن مهر، ج19، ص 226).

2. گاهي هدف قرآن، بيان سرگذشت امت‌هاي پيشين است که در اين زمينه نيز اعجازهاي تاريخي وجود دارد. مباحث باستان‌شناسي به ياري اين بُعد شتافته است و مي‌تواند راه‌گشاي مناسبي براي کشف اعجازهاي تاريخي قرآن باشد. اين مطلبي است که مورد تأکيد عده‌اي از محققان قرار گرفته است (بي‌آزار شيرازي، باستان‌شناسي و جغرافياي تاريخي قصص قرآن، ص 6ـ4).

از جمله اين نوع اعجاز تاريخي قرآن، مي‌توان به داستان يوسف و عزيز مصر اشاره نمود‌. نكته شايسته توجه اين است که در سوره يوسف از فرعون نامي به ميان نيامده است؛ حال آن‌که يوسف بيشتر ايام عمر را در سرزمين مصر گذراند و در اين سوره در مواردي از لقب «ملک» براي پادشاهان مصر ياد شده است. اين مطلب نشان‌دهنده اعجاز تاريخي قرآن است؛ چون يوسف در دوران حکومت «هکسوس» زندگي مي‌کرد. كه سلسله فرعون‌ها هنوز به وجود نيامده بودند و سلسله ملك‌ها وجود داشت. کشفيات «شامپليون» در سرزمين مصر مؤيّد اين مطلب مي‌باشد (حاج احمد، موسوعة‌‌الاعجاز العلمي في القرآن‌الکريم و السنه المطهره، ص 42).

روايتي از امام سجاد7 هم در دست است که صحت اين اعجاز را به نوعي تأييد مي‌نمايد (بستاني، قصص القرآن‌الکريم دلالياً و جمالياً، ج 1، ص 316).

طي اکتشاف‌هاي باستان‌شناسي محل دقيق «کوه جودي» به دست آمده است. از اين كوه در ماجراي کشتي حضرت نوح ياد شده است. کوه جودي جزو سلسله «کوه‌هاي آرارات» و در کشور ترکيه قرار دارد (حاج‌احمد، همان، ص41؛  بي‌آزار شيرازي، همان، ص‌ 44). اعجاز تاريخي قرآن در واقعه اصحاب کهف نيز توسط اکتشاف‌هاي باستان‌شناسي تأييد شده است.

بر اساس اکتشاف‌هاي باستان‌شناسي در مناطقي که به عنوان محل‌هاي احتمالي غار اصحاب کهف ذکر شده، آن‌‌چه که در کشور اردن به دست آمده است با شواهد و مدارک قرآني هماهنگي بيش‌تري دارد. اين کشف باستان‌شناسي از جانب کاشف آن به عنوان معجزه‌اي از قرآن ياد شده است (حاج احمد، همان، ص43؛ بي‌آزار‌ شيرازي، همان، ص195)؛ البته با توجه به ذكر داستان اصحاب كهف در منابع يهودي و مسيحي، پذيرش اعجاز تاريخي آن در قرآن مشكل است.

نتيجه

1. بررسي اعجاز تاريخي قرآن به ويژه در مورد انبياء و امت هاي پيشين با توجه به شرايط زمان حاضر، ضرورتي مهم است و مي‌تواند گوياي حقانيت اسلام و قرآن باشد.

2. رابطه اخبار غيبي و اخبار تاريخي، عموم و خصوص من وجه است و توجه نكردن به اين رابطه، سوء برداشت‌هايي در معرفي و بيان آيات مرتبط با اعجاز تاريخي قرآن را در پي داشته است.

3. در اخبار غيبي قرآن دو رويكرد اساسي (بيان اخبار گذشته و پيشگويي اخبار آينده وجود دارد و هر دو در قرآن ديده مي‌شود.


منابع

1.      ابن‌اعثم، احمد، كتاب الفتوح، تحقيق علي شيري، دارالاضواء، بيروت، 1411ق.

2.      ابن‌خلدون، عبدالحمن، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمد پروين گنابادي، علمي و فرهنگي، تهران، 1362ش، چ4.

3.      ابن‌عطيه اندلسي، المحرر الوجيز في تفسير الكتاب‌العزيز، تحقيق عبدالسلام عبدالشافي محمد، دارالكتب العلمية، بيروت، 1413ق.

4.      ابن‌فارس، ابوالحسين احمد، معجم مقاييس‌اللغة، تحقيق عبدالسلام محمد هارون، مكتبة الإعلام الإسلامي، (بي جا)، 1404ق.

5.      ابن كثير، تفسير القرآن العظيم، دار المعرفة، بيروت، 1402ق.

6.      ابن منظور، لسان العرب، نشر ادب الحوزة، قم، 1405ق.

7.      اشرفي، عباس، مقايسه‌ قصص در قرآن و عهدين، دستان، تهران، 1382ش، چ1.

8.      اصفهاني، حمزه، تاريخ سني ملوك الارض، برلين، 1340ق.

9.      انصاري زنجاني، شيخ ابراهيم، ملاحم القرآن، بي‌نا، بي‌جا، 1400ق.

10.  باقلاني، ابي‌بكر محمد بن طيب، اعجاز القرآن، تصحيح محمد شريف سُكّر، دار الاحياء العلوم، بيروت،  1408ق، ط 1.

11.  بستاني، محمود، پژوهشي در جلوه‌هاي هنري داستان‌هاي قرآن‌كريم، ترجمه محمد حسين جعفرزاده، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي، مشهد،1371ش،ط1.

12.  همو، قصص القرآن الکريم دلاليا و جماليا, موسسه السبطين العالميه، قم، 1428 ق، ط2.

13.  بلاذري، أحمد بن يحيى بن جابر، فتوح البلدان، تحقيق: رضوان محمد رضوان، دارالكتب العلمية ، بيروت،  1403ق.

14.  بلاغي، محمدجواد، آلاء الرحمان في‌ تفسيرالقرآن، تحقيق قسم الدراسات الاسلامية موسسة البعثة، موسسة البعثه، قم،  1419ق.

15.  بي‌آزار شيرازي، عبدالكريم، باستان‌شناسي و جغرافياي تاريخي قصص قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1380ش، چ 1.

16.  بيروني، ابوريحان، آلآثار الباقيه عن القرون الخاليه، به كوشش ادوارد زاخائو، لايپزيك، بي‌نا، بي‌جا، بي‌تا.

17.  بيومي مهران، محمد، دراسات تاريخيه من القرآن‌الكريم، دارالنهضه العربيه، بيروت، 1408ق، ط2.

18.  پطروشفسكي، ايلياپاولويچ، ايران در اسلام، ترجمه كريم كشاورز، پيام، تهران، 1362ش، چ6.

19.  جعفري، يعقوب، بينش تاريخي قرآن، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، ‍‌‌1368ش، چ 2.

20.  جوادعلي، المفصل في تاريخ‌العرب قبل‌الاسلام، انتشارات شريف‌الرضي، بي‌جا، 1380ش، ط1.

21.  جواليقي، ابومنصور، المعرب، ابومنصور جواليقي، به كوشش ادوارد زاخائو، لايپزيك، بي‌تا.

22.  جوهري، اسماعيل بن حماد، الصحاح تاج‌اللغة وصحاح العربية، تحقيق احمد عبد الغفور عطار، دارالعلم للملايين، بيروت، 1407ق، ط4.

23.  حاج احمد، يوسف، موسوعة الاعجاز العلمي في القرآن‌الكريم والسنة المطهرة، مكتبة ابن حجر، دمشق، ، 1424ق، ط2.

24.  حسيني بحراني، سيد هاشم، البرهان في تفسيرالقرآن، تحقيق قسم الدراسات الاسلاميه، موسسة البعثة، قم، 1417ق، ط 1.

25.  حلّي، حسن بن يوسف، كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، تعليقات سيد ابراهيم موسوي زنجاني، موسسه اعلمي، بيروت، 1399، ط1.

26.  خويي، سيد ابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، انوار الهدي، بي‌جا، 1401ق، ط 8.

27.  دراز، محمد عبدالله، النبأ العظيم نظرات جديده في القرآن، تخريج عبدالحميد الدخاخيني، دارطيبه، رياض، 1421ق.

28.  رازي، فخر الدين، التفسيرالكبير، دار الكتب العلمية، بيروت، 1421ق، ط1.

29.  راغب اصفهاني، معجم مفردات الفاظ القرآن، تحقيق نديم مرعشلي، دارالفكر، بيروت، بي‌تا.

30.  رشيد رضا، المنار، دارالمعرفة، بيروت، 1414ق، ط2.

31.  رضايي‌اصفهاني، محمدعلي،پژوهشي‌در اعجاز علمي قرآن، كتاب‌ مبين، رشت، 1380ش، چ 1.

32.  همو، روش‌ها و گرايش‌هاي تفسيري قرآن (منطق تفسيرقرآن)، مركزجهاني علوم اسلامي، قم، 1382ش، چ1.

33.  زبيدي، محمد مرتضي، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، تحقيق محمد عبدالسلام هارون، مطبعة حكومة كويت، كويت، 1415، ط2، مصوره.

34.  زركشي، بدرالدين، البرهان في‌ علوم‌‌ القرآن، تحقيق يوسف عبدالرحمن مرعشلي و جمال حمدي ذهبي و ابراهيم عبدالله كردي، دار المعرفة، بيروت، 1415ق، ط2.

35.  زرين كوب و ديگران، تاريخ ايران از فروپاشي دولت ساسانيان تا آمدن سلجوقيان، گردآورنده ر.ن.فراي، ترجمه حسن انوشه، اميركبير، تهران، 1385ش، چ5.

36.  زرين كوب، عبدالحسين، تاريخ ايران بعد از اسلام، اميركبير، تهران، 1363ش، چ4.

37.  همو، تاريخ در ترازو، امير كبير، تهران، 1362ش، چ 2.

38.  سخاوي، شمس‌الدين محمد، الإعلان بالتوبيخ لمن ذم اهل التاريخ، ترجمه صالح احمد العلي، دار الكتب العلميه، بيروت، بي‌تا.

39.  سن، كريستين، ايران در زمان ساسانيان، ترجمه رشيد ياسمي، قصه‌پرداز، تهران، 1379ش، چ10.

40.  سيوطي، جلال الدين، الاتقان في علوم القرآن، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، انتشارات رضي و بيدار، قم، 1367ش، ط2.

41.  شريف مرتضي، الموضح عن جهة اعجاز القرآن (الصرفه)، تحقيق محمد رضا انصاري قمي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي آستان قدس رضوي، مشهد،  1382ش، ط 1.

42.  شهرستاني، سيد هبة‌الدين، المعجزة الخالدة، ترجمه سيد جعفر غضبان، بي‌نا، بي‌جا، 1332ش.

43.  الشيخ الركابي، السنن التاريخيه في القرآن المجيد، مقدمه جعفر سبحاني، مكتب الاعلام الاسلامي، بي‌جا، 1371ش، ط 1.

44.  صدر، سيد محمد باقر، سنت‌هاي تاريخ در قرآن، ترجمه سيد جمال موسوي اصفهاني، انتسارات اسلاني، قم، بي تا.

45.  صولي، ابي‌بكر محمد بن يحيي، ادب الكتاب، تحقيق محمد بهجه اثري، اشراف سيد محمود شكري آلوسي، دار الكتب العلميه، بيروت، (بي تا).

46.  ضيايي بيگدلي، محمد حسين، قرآن‌كريم ودلايل اعجاز آن، دارالعلم، قم، 1378ش،چ 1.

47.  طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، موسسه اعلمي، بيروت، 1393ق، ط3.

48.  طبرسي، فضل بن حسن، مجمع‌البيان، تصحيح سيد هاشم رسولي محلاتي و فضل‌الله يزدي طباطبايي، دار المعرفة، بيروت، 1406ق، ط1.

49.  طبري، محمد بن جرير، تفسير الطبري، مطبعه الكبري الاميريه، مصر، 1328ق، ط1.

50.  طوسي، محمد بن حسن، التبيان في تفسيرالقرآن، تحقيق احمد حبيب قصير العاملي، داراحياء التراث العربي، بيروت، بي‌تا.

51.  فضل الله، محمد حسين، تفسير من وحي القرآن، درا الملاك، بيروت، 1419ق، ط1.

52.  قرطبي، ابي عبدالله محمد بن احمد الانصاري، الجامع لاحكام‌القرآن، تحقيق مصطفي البدري، دارالكتب العلمية، بيروت، 1420ق، ط 1.

53.  كاشاني، ملافتح‌الله، تفسير كبير منهج الصادقين، تعليق ميرزا ابوالحسن شعراني، كتابفروشي اسلاميه، تهران، 1344ش، چ2.

54.  كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، تحقيق قسم احياء التراث مركز بحوث دارالحديث، دارالحديث، قم، 1387ش، ط 1.

55.  لابوم، ژول، تفصيل الايات القرآن الحكيم، ترجمه به عربي محمد فواد عبد الباقي، دار الفكر العربي، بيروت، 1374ق، ط 2.

56.  مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، دار احياء التراث العربي ،بيروت، 1403ق، ط 3.

57.  مدرس، سيد علاء الدين، مباحثي پيرامون قرآن، مفيد، تهران، 1373ش، چ 1.

58.  مسلم، مصطفي، مباحث في اعجاز القرآن، دار القلم، دمشق، 1424ق، ط 4.

59.  مصطفوی، حسن، التحقيق فی کلمات القرآن، وزارة الثقافه والارشاد الاسلامی، تهران، 1368ش.

60.  معرفت، محمد هادي، التمهيد في علوم القرآن، موسسة النشر الاسلامي، قم، 1417ق، ط

61.  مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1363ش.

62.  مولاني‌نيا، عزت الله و هاشم‌زاده، محمد علي، آشنايي با پايان‌نامه‌هاي قرآني، فرهنگ سبز، تهران، 1386ش، چ 1.

63.  نكونام، جعفر، چكيده پايان نامه‌هاي قرآني، انتشارات رايزن، بي جا، 1378ش، چ 1.

نهج البلاغه، نسخه دكتر صبحي صالح، دار الهجره، قم، بي‌تا.


* . این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید

* . این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید