اعجاز مديريتي قرآن PDF چاپ نامه الکترونیک

اعجاز مديريتي قرآن

حجت‌الاسلام امير علي لطفي*

دانشجوي دکتراي قرآن و علوم با گرايش مديريت

چکيده

مقاله حاضر نظریه اعجاز مدیریتی قرآن را برای اولین بار مطرح و تلاش می‌کند زمینه ورود اثربخش آموزه‌های قرآنی ‌در متن زندگی سازمانی و فرآیندهای مدیریتی را با رویکردی علمی، فراهم کند و مسأله حیاتی جدیدی را پیش روی اندیشمندان حوزه سازمان و مدیریت و صاحب‌نظران علوم قرآنی قرار دهد. نگارنده با تأکید بر عظمت وجودی و تبیین نیازهای مدیریتی و هدایتی انسان، به گستره مطالعاتی قرآن اشاره و تبیین و اثبات اعجاز مدیریتی قرآن را با دو نگاه متفاوت مطرح می‌کند و در ادامه با مروری به تاریخچه و سیر تطور اندیشه اعجاز قرآن، شاخص‌های مدیریت و رهبری قرآن و جلوه‌هايی از نفوذ و اثربخشی مدیریت آموزه‌های وحیانی را معرفی می‌نمايد. سپس با تبیینی کوتاه از چیستی نظریه، پیش‌نیازهای نظریه اعجاز مدیریتی قرآن، رویکرد اصلی و فرضیه‌های نظریه یاد شده را ارائه می‌کند.

واژه‌هاي اصلي: قرآن، مديريت، اعجاز علمي قرآن، اعجاز مدیریتی، نظریه.


مقدمه

قرآن اعجاز جاويد پيامبر اسلام9 در ابعاد مختلف ادبي، تشريعي، علمي و... است. در عصر حاضر ابعاد ديگري از اعجاز قرآن مثل اعجاز اقتصادي و اعجاز تربيتي مطرح شده و اين مقاله اعجاز مديريتي را مطرح مي‌سازد.

عظمت وجودی انسان

قرآن‌کریم انسان را موجودی آسمانی‌ ـ زمینی و وابسته به غنی بالذات می‌شناسد. انسان جامع همه عالم‌ها و همه عوالم سایه او شمرده می‌شوند (خمینی، شرح دعاي سحر، ص121، 1381) و به این خاطر از او به «کون جامع» تعبیر شده است. این موجود ملکی ـ ملکوتی، مقصود اصلی و اولی از همه عوالم است و اسرار الهیه و معارف حقیقیه به واسطه او ظاهر می‌شود. او با انجام فرائض و نوافل، سمع و بصرِ حق و واسطه بین حق و خلق می‌شود (‌خوارزمی، ج 1، ص 66).

تكوين انسان از نگاه قرآن سه مرحله «علمیت»، «شیئیت» و «عینیت» دارد (جوادی آملی، حق و تكليف در اسلام، ص 80). انسان در اولین مرحله وجودی (علم الهی) تنها وجود علمی دارد و اثری از او در خارج نيست؛ Gوَقَدْ خَلَقْتُكَ مِن قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاًًF (مریم/ 9).  سپس از آن مرحله تنزل مي‌كند و به «شیئیت» رسید؛ هر چند شیء نا‌چیز و غیر‌قابل ذکری بود؛ Gهَلْ أَتَى‏ عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئاً مَذْكُوراًF (انسان/ 1). در همین مرحله است که قرآن حکیم به پدرها و مادرها می‌گوید: کار شما خلق فرزند نیست؛ بلکه «اِمناء» و نقل منی از جایی به جای دیگر است، Gأَفَرَأَيْتُم ما تُمْنُونَ ءَأَنتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَF «واقعه، 59ـ58». آیه 14 از سوره مؤمنون نيز به مرحله سوم اشاره دارد که طبق آن انسان در عالم خارج تحقق پیدا می‌کند، Gثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَF.

انسان از نگاه قرآن، سه مرتبه وجودی دارد قرآن از لایه «خودِ حیوانی» که در شهوت و غضب و برخی از آرزوها و امیال نفسانی خلاصه می‌شود، این گونه ياد می‌کند: Gوَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُF (محمد/ 12).

در آیه‌ای دیگر خطاب به پیامبر9 می‌فرماید: Gذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَF (حجر/ 3)؛ «رهايشان ساز تا بخورند و بهره گيرند و آرزو [ها] سرگرمشان سازد؛ پس به زودى خواهند دانست».

انسان براساس آموزه‌های آسمانی در مرتبه «خودانسانی»، صاحب مقام تفکر، تعقل، عزم و اراده است و رسالت شکوفايی و بهره‌مندی حداکثري از آن را دارد. اراده در ساختار شخصیت انسانی نقش کلیدی دارد و باید تعدیل شود؛ زیرا انسان می‌تواند با عزمی نیرومند، مصالح خویش را بر امیال مقدم بدارد و به سیر کمالی سرعت دهد و بدین خاطر «متحرک بالاراده»؛ نه «متحرک بالمیل» نامیده می‌شود. در قرآن‌کریم، آیات زیادی به این مرتبه از وجود انسانی اشاره دارد، مانند: Gإِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَF «نحل/ 11»؛ Gوَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَF «روم/ 24»؛ Gقَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَF «انعام/ 98».

بعد سوم از مراتب وجودی انسان که برترین خودِ او است، «خودِ خودِ خود انسان» است که متعلق به خودش نيست و انسان متعارف نسبت به آن امانت‌دار الهی است. به این بعد در سوره اسراء اشاره شده است. با اين توضيح كه، خداوند از رسيدگي به حساب و مورد سؤال بودن گوش، چشم و دل خبر می‌دهد. Gوَلاَتَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ كُلُّ أُوْلئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاًF «اسرا/ 36». براين اساس در نهانِ نهان انسان و در قلبِ قلبِ او موجود شریف دیگری هست و امامت «فؤاد» و زعامت قلب او در اختیار همان ودیعه مستور الهی است و این همان «خودِ الهی» و لایه برین انسان ناشناخته است.

حیطه حیات آدمی به دنیا و زندگی دنیوی او محدود نمی‌شود؛ بلکه زندگی مادی آغاز سیر زندگی اوست و مرگ انتقال از نشئه ظاهری مُلکی به نشئه باطنی و ملکوتی است. قرآن کریم می‌فرماید: Gيَاأَيُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى‏ رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاَقِيهِF «انشقاق/ 6».

منظور آيه اين است كه ای انسان! تو موجودی ابدی هستی و هرگز نابود نمی‌شوی. وقتی انسان ابدی بود و حیطه حیات او به عالم ماده محدود نشد، كارها و رفتارهاي او هم باید بر اساس همین عقیده تنظیم شود و نظام رفتاری، مدیریتی، حقوقی‌اش در همین راستا جهت‌دهی و تدوین گردد. در مناجات شعبانیه اوج عروج واقعی انسان اين‌گونه به تصوير كشيده شده است:

«الهی هب لی کمال الانقطاع الیک وأنِرْ ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک حتی تخرق أبصار القلوب حجب النور فتصل الی معدن العظمه».

رسيدن به چنین مقامی، تنها با جمع بین حقوق و تکالیف متقابل و تأمین نیازهای هدایتی انسان ممکن است (ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، ص 199).

حياتى‏ترين رسالت ما در اين دوران كوشش براى يافتن بهترين ساز و كارهاي تلفيق آرمان‌هاى اعلاى بشرى و پيشرفت‌هاى ماشينى است. اين اصل كه «بشر رسالتى كهنه نشدني دارد» حقيقتى است كه از ماهيت انسان سر بر مى‏آورد و در گفتار، كردار و انديشه او گسترده مى‏شود. رسالت انساني اساسى‏ترين و نيرومندترين محرك او در گذرگاه تاريخ بوده است و نوع بشر از آغاز زندگى رسمى و بررسى پذيرش تا امروز، عقايد، كارها، انديشه‏ها و آرزوهاى روشنى در باره آرمان‏هايى كه بايد آن‌ها را به دست بياورد، داشته است و اين فعاليت‏هاى عقيدتى، فكرى و عملى به عنوان يك بعد اساسى در برابر بعد «طبيعى محض» كه كوشش‏هاى متنوع درباره به دست آوردن و تنظيم زندگى معمولى است، مي‌باشد (جعفری، ترجمه و تفسير نهج‌البلاغه، ج1، ص 8 ـ 4).

روح انسان با شكوفا شدن ابعاد عميق‌اش، از مجموعه متشكل الاجزاء و روابط طبيعت، روزنه‏هاى پرفروغي به عالم بالاتر از طبيعت مى‏گشايد و با شعاع عظمت الهى، رابطه برقرار مي‌كند و انسان تنها با اين رابطه است كه اجزاى هستى را چون حباب‏هايى محدود در اقيانوس بي‌كران مشيت خدا در مى‏يابد، Gقُل لَّوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّيF «كهف/ 109»؛ Gوَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِن شَجَرَةٍ أَقْلاَمٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَّا نَفِذَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِF «لقمان/ 27» (جعفری، همان، ج1، ص 25).

نیازهای مدیریتی و هدایتی انسان

انسان، به عنوان خلیفه الهی، در مسیر هدایت و رسیدن به کمال، نیازمند راهنمایی و روشنگری خدای سبحان است، اما توان پاسخ‌گويی عقل برای تأمین نیازهای هدایتی او کفایت نمی‌کند؛ زیرا در مجموعه آموزه‌های وحیانی، حقايقی نهفته است که انسان بدون کمک وحی، توان رسيدن به آن‌ها را ندارد. Gوَأَنْزَلَ اللّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ‌تَكُن تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماًF «نساء/ 113». مرجعیت قرآن‌کریم برای پاسخ به همه نیازهای هدایتی بشر، مسلّم و مورد اتفاق مفسران عامه و خاصه است. خداوند سبحان قرآن‌کریم را روشنگر هر چیزی معرفی می‌کند که می‌تواند در مسیر هدایت و رسيدن انسان به کمال و سعادت قرار بگیرد. Gوَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرَى‏ لِلْمُسْلِمِينَF، (نحل/ 89).

هدایت، رهبری، مدیریت و مجموعه مسايل پیرامون آن‌ها، بخش عمده‌ای از نیازهای هدایتی انسان[1] در زندگی فردی و اجتماعی‌اند که اهميت و گستره آن، در هر دوره از زندگی نسبت به دوره‌های قبل آشکارتر شده است؛ زیرا برای شکوفايی ظرفیت‌های فطری و ظهور جلوه‌های خداگونگی انسان، راهی جز حضور آگاهانه، آزادانه و متعهدانه تک‌ تک افراد بشر در عرصه‌های مختلف حیات اجتماعی وجود ندارد و تشکیل زندگی اجتماعی، تنها با ایجاد شبکه روابط انسانی در قالب نهادها و سازمان‌ها ممکن است؛ چنان که تاریخ حیات اجتماعی بشر و سیر دگرگوني و تحول جامعه‌ها، سندی روشن و دلیلی آشکار بر این مدعا است. اساسى‏ترين عنصرى كه انسان را از غير انسان جدا مي‌كند، «بايد بشود» است كه ناب‏ترين ويژگي آدمى است. اگر عمر همه جهان هستى ميلياردها ميليارد برابر عمر واقعى‏اش باشد، هيچ روزى فرا نخواهد رسيد كه يك جزء از اين جهان (غير انسان) يا كلّ مجموع هستى، آگاهانه و از روى احساس آزادى، جريانى به عنوان «بايد بشوم» داشته باشد (جعفری، همان، ج1، ص35). آموزه‌های وحیانی و تعلیم و تزکیه انسان در سایه تعالیم آسمانی‌، مطمئن‌ترین مسیر تبیین و ترسیم بایسته‌های حیات فردی و اجتماعی انسان است.

گونه‌شناسی مطالعات مدیریتی قرآن

پژوهش‌های قرآنی با نگاه مدیریتی براي کشف و تبیین مسايل و موضوع‌هاي مدیریتی قرآن و پاسخ به نیازها و پرسش‌هاي مربوط، گستره متنوع و متفاوتی دارد. قرآن پژوهی با رویکرد مدیریتی را می‌توان بر اساس جهت‌گیری محقق، روش تحقیق، موضوع و مسايل پژوهش، در محورهای چهارگانه زیر طبقه‌بندی کرده و سازمان داد.

1. تفسیر ترتیبی قرآن با جهت‌گیری استنباط و استخراج پیام‌های مدیریتی از آیه‌هاي قرآن[2]

محقق در این نوع از پژوهش قرآنی تلاش می‌کند آیه‌ها را به ترتیب سوره‌ها و بر اساس اصول، مبانی، قواعد و ضوابط صحیح، تفسیر کند، آن‌گاه پیام‌های مدیریتی آیه‌ها را (‌در صورت امکان) استخراج و تبیین کند، سپس مجموعه اين پیام‌ها را به تفکیک هر یک از سوره‌ها و بر اساس ساختار موضوع‌هاي دانش مدیریت، سازمان دهد. محقق با برقراری ارتباط بین پیام‌های مدیریتی همه سوره‌‌ها، «شبکه پیام‌های مدیریتی» قرآن را طراحی می‌کند و در گام بعدی مي‌کوشد مقدمه‌هاي نظریه‌پردازی و نظام‌سازی مدیریتی به تناسب نیازها و مشکلات جامعه را فراهم آورد تا از این راه، علاوه بر فراهم شدن زمینه‌های رويارويي علمی با مکاتب و اندیشه‌های رقیب، وجوه امتیاز و برجستگی‌های نظام مدیریتی قرآن کریم را آشکار سازد.

2. تفسیر موضوعی قرآن با تمرکز بر موضوع‌هاي مدیریتی

این رویکرد از قرآن‌پژوهی به دو شیوه انجام می‌پذیرد.

الف. محقق مسايل و موضوع‌هاي مدیریت (اعم از مسايل و موضوعات دانش یا مسایل و موضوعاتی که مدیران در عمل با آن روبه‌رو مي‌شوند) را بر اساس ساختار علمی موضوعات و در چارچوبی روشمند به قرآن عرضه می‌کند و با رعایت ضوابط و قواعد تفسیر صحیح، پاسخ‌های قرآنی را کشف و تبیین مي‌کند.

ب. محقق مسایل و موضوع‌هاي مدیریتی را از خود قرآن استخراج می‌کند و پس از طبقه‌بندی و ايجاد نظام علمی موضوع‌ها، آیه‌هاي ناظر به هر یک از آن‌ها را شناسایی و تعیین می‌کند، آن‌گاه، به تفسیر آيه‌ها و کشف و تبیین پاسخ‌های قرآنی مشغول مي‌شود. برداشت‌های تفسیری و استنباط‌های علمی محقق از مجموع آیات ناظر به هریک از موضوعات و مسايل، مجموعه‌ای از گزاره‌ها را تشکیل می‌دهد که بر اساس آن، مبانی، اصول، قواعد و شیوه‌های مدیریتی قرآن، استنباط و تبیین می‌شود و مقدمات نظریه‌پردازی و نظام‌سازی مدیریتی بر اساس آیات قرآن و زمینه‌های رويارويي علمی با اندیشه‌ها و مکاتب رقیب، فراهم می‌آيد.

تاریخچه و سیر دگرگوني اندیشه اعجاز قرآن

اعجاز و معجزه از اصطلاح‌‌هاي كلامى و به معناى امرى خارق العاده همراه با تحدّى و سالم از معارضه است و خداوند آن را به دست پيامبرش پديد مى‌آورد تا نشان راستى رسالت وى باشد. (المحصل، ص489)؛ (كشف‌الفوائد، ص271)؛ (المواقف، ص ‌339).

اصطلاح معجزه و اعجاز به اين معنا در قرآن كريم به‌كار نرفته است؛ اما معجزه بودن قرآن کریم با الفاظی مانند: بيّنه و آيه «اعراف/ 7،73، 106»، برهان «قصص/ 28،32»، سلطان «ابراهيم/ 14،11»، بصيرت «انعام/ 6،104» و شئ مبين «شعراء/ 26،30» بیان شده است. واژه معجزه در معنای مصطلح آن، برای نخستین بار در اواخر قرن اول هجری در کلامی از امام سجاد7 «مجلسي، بحارالانوار، ج 11، ص71» به‌كار رفت. بحث درباره اعجاز قرآن‌كريم به عنوان متنى مقدس كه از سوى خداوند نازل شده و بشر قدرت آفريدن متنى مانند آن را ندارد، به زمان نزول آن باز مى‌گردد و در خود قرآن‌كريم، در ضمن «آيات تحدّى»، به آن تصريح شده است. به اعتقاد دانشمندان، هر امر خارق‌العاده‌اى معجزه نيست؛ بلكه زمانى معجزه است كه:

1ـ مدعىِ پيامبرى آن كار خارق‌العاده را شاهد صدق ادعاى خود معرفى كند.

2ـ مخاطبان را به هماوردى و معارضه فرا خواند.

3ـ مخاطبان انگيزه معارضه داشته باشند.

4ـ از معارضه سالم بماند (قرطبي، تفسير،ج‌1، ص‌50‌ و‌51). (ر.ك. به: نصار، اعجاز‌القرآن، ص‌‌ ‌296ـ 286)؛ (مصباح يزدي، قرآن‌شناسى، ج‌1، ص‌141ـ 136).

بحث اعجاز قرآن به قرن دوم هجرى و پس از شيخ معتزله، واصل‌بن‌عطا، (م.‌131‌ق) برمى‌گردد. نظّام معتزلی با ردّ اعجاز در نظم و تأليف قرآن، خبرهاى غيبى قرآن را جنبه‌اى از اعجاز آن معرفى كرد. (مقالات الاسلاميين،ج‌1، ص321). پس از وي جاحظ با نگارش كتاب نظم‌القرآن، از نظريه «اعجاز در نظم قرآن» دفاع کرد و محمد ‌بن‌ زيد واسطى در آغاز قرن چهارم، نظريه نظم قرآن جاحظ را ادامه داد (مباحث فى اعجازالقرآن، ص‌41؛ اعجازالقرآن، رافعى، ص‌27؛ الكشاف، زمخشري، ج‌1، ص‌2). در همين قرن ابوهاشم جبايى به مخالفت شدید با نظریه نظم قرآن برخاست و فصاحت را معيار اعجاز قرآن معرفى و آن را به روانى واژگان و نيكويى معنا تفسير كرد. وي با طرح نبود اختلاف ميان آيات قرآن، جنبه ديگرى از اعجاز را ارایه نمود.

در نيمه دوم قرن چهارم، رمانى با تبیین ویژگی‌های بلاغی قرآن، اعجاز در بلاغت را برجسته کرد. خطّابى دانشمند معاصر رمانى نيز با تأكيد بر اعجاز در بلاغت قرآن، تأثيرگذارى آيات بر جان مخاطبان را وجه ديگرى از اعجاز قرآن شمرد كه پس از وى عنوان «اعجاز تأثيرى» به خود ‌گرفت (زرقاني، مناهل العرفان، ج‌2، ص ‌284).

باقلانی در آغاز قرن پنجم، ارائه معارفی بلند در قرآن کریم از پيامبرى امّى را عنوانی ديگر از وجوه اعجاز قرآن شمرد. از آن پس تا قرن سيزدهم هجری نظريه جديدى در بحث اعجاز قرآن ارائه نشد. در دوره معاصر نیز، قرآن‌پژوهان با پذیرش بديهي بودن اصل اعجاز قرآن و دوري از مجادله‌هاي کلامی، تحليل و تبيين وجوه مختلف اعجاز قرآن را مورد تأکید قرار داده‌اند و اعجاز در تشريعيات و اعجاز آهنگ و موسيقى برخاسته از نظم الهى كلمات قرآن را نیز از دیگر وجوه اعجاز دانسته‌اند. (تفسير ماوردى، ج‌1، ص‌33ـ30؛ التسهيل، ج‌1، ص14؛ زرکشي، البرهان فى علوم‌القرآن، ج1، ص‌239 ـ 226).

اسرار علمی و شگفتی‌های جهان طبیعت که در بسیاری از آیات قرآن کریم تصریح یا اشاره شده است، سرآغاز بحث‌های علمی فراوان قرار گرفت و دانشمندان و قرآن‌پژوهان زیادی را به خود مشغول کرد. برخی هم‌چون غزالی در جواهر القرآن و احیاء‌العلوم با این اعتقاد که همه علوم و معارف بشری در قرآن هست تلاش‌هاي زيادي را براي استخراج دانش‌ها از قرآن تحمّل کردند و دچار تأويل، تطبيق، تحميل يا تفسیر به رأی شدند. بعضی دیگر مانند ذهبی، امین بکری و عبدالسلام عبدالمجید محتسب، استخراج علوم از آیات قرآن را هدف تفسیر علمی خواندند و بعضی دیگر مانند احمد عمر ابوحجر و فهد بن عبدالرحمن رومی، اثبات اعجاز قرآن و کشف سرّی از اسرار اعجازی آن را غایت و غرض تفسیرعلمی شمردند. نظریه اعجازعلمى قرآن كه از دست‌آوردهای تفسير علمى است، برای نخستین بار، از سوی رشيدرضا در المنار (رشيدرضا، تفسيرالمنار، ج‌1، ص‌213ـ210) و سپس طنطاوى در جواهرالقرآن که رويكردى بى‌سابقه به كشفيات علوم تجربى در زمينه‌هاى مختلف و تطبيق آن‌ها بر قرآن كريم داشتند، مطرح شد. این وجه از اعجاز قرآن، با استقبال گسترده دانشمندان اسلامى روبه‌رو شد و تاکنون آثار فراوانى درباره آن تألیف شده است. در دهه‌هاى اخير «نظريه نظم رياضى قرآن» و «اعجاز عددى» نيز، از سوی رشاد خليفه (پژوهش‌گر مصرى با دكتراى بيوشيمى) به عنوان یکی از زیرشاخه‌های اعجاز علمی به دايره وجوه اعجاز قرآن افزوده شد؛ البته تلاش‌هایی نیز برای تبیین و اثبات اعجاز اقتصادی و اعجاز تربیتی قرآن انجام گرفته است و ادامه دارد؛ اما در خصوص اعجاز مدیریتی قرآن، هنوز بحثی مطرح نشده و برای اولین بار در این پژوهش تلاش می‌شود مباحثی روشمند و مستند پیرامون آن ارائه شود.

مفهوم‌شناسي اعجاز قرآن کریم در حوزه مدیریت و رهبری

دو تبیین و تصویر مستقل از اعجاز مدیریتی قرآن وجود دارد.

در یک نگاه، منظور از وجود آيات و آموزه‌هایی در قرآن است كه مطالب و دقائق علمي را در قلمرو مسايل و موضوعات دانشی سازمان و مدیریت مطرح کرده‌اند؛ اعم از مطالب علمی که تاکنون از سوی دانش کشف و تبیین شده است. بدیهی است که وجود چنین مطالب علمی در قرآن، نوعى رازگويى علمى در این عرصه از دانش بشری شمرده می‌شود و کشف و تبیین آن‌ها از سوى دانشمندان، وحیانی بودن قرآن و صدق رسالت و پیام آوری نبی اکرم9 از سوي خدا را اثبات می‌کند.

در نگاه دوم منظور این است که قرآن کریم از زمان نزول تاکنون در حوزه مدیریت و رهبری انسان و جامعه کارکرد اعجاز‌گونه داشته و جلوه‌هايي از اعجاز خود را در پرورش مدیران و نهادسازی و هدایت و رهبری نهادها و سازمان‌ها به اثبات رسانده است. شخصیت عظیم پیامبر گرامی و ائمه عصمت و طهارت
ـ صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین ـ و تحول چشمگیر جامعه عربستان و شکل‌‌ گرفتن کانون‌های عشق و ایمان و جهاد و شهادت در طول تاریخ اسلام از بارزترین مصادیق اعجاز مدیریتی قرآن می‌باشد.

فراخوانی مخاطبان به هماوردی و معارضه، ایجاد انگیزه برای معارضه و اقدام و رويارويي عملی آنان با قرآن، تسلیم شدن معارضان در برابر قرآن و عجز آنان از آوردن مثل آن، پیش‌بینی قطعی نوع رويارويي و معارضه مخاطبان با قرآن و پیامبر، پاسخ به شبهه‌هاي مخالفان عصر نزول (قدرت تصمیم و اقدام)، رفع زمینه شبهه‌هاي قطعی‌الوقوع از سوي معاندان‌(‌قدرت پیش‌بینی آینده‌ و برنامه‌ریزی اقدام و رويارويي مؤثر)، عرضه محتوای هماهنگ با فطرت بشری و متناسب با همه نمودهای عینی آن، بیان نمادين و رمزگونه از سبک‌های متنوع و موفق هدایت، رهبری و مدیریت پیامبران، اشاره‌هاي دقیق و علمی به مبانی و گونه‌های رفتار مؤمنان، کفار و منافقان، ایجاد نظام معنایی جامع و جاودانه برای جذب، هدایت و رهبری انسان‌ها، پرورش انسان‌های وارسته، رهبرانی مقتدر و پیروانی ثابت قدم، رويارويي پیروزمندانه با مکاتب و اندیشه‌های رقیب و انحرافی، زدودن نقاب از باطل‌هاي حق‌نما و... از جمله نشانه‌های رهگیری و تبیین اعجاز مدیریتی قرآن کریم است.

شاخص‌های مدیریت و رهبری قرآن

آن‌چه طی قرون متمادی، فوق العاده بودن و برجستگی عمل و اندیشه مدیریتی قرآن کریم را نمایان کرده، مجموعه عواملی است که کشف و تبیین آن از سوی دانش سازمان و مدیریت هنوز بسیار زود است و به یقین بدون ياري آموزه‌های وحیانی، انتظار دسترسی به اسرار و شگفتی‌های نهفته در فرآیندهای مدیریت و رهبری قرآن، غیرمعقول و دور از انتظار است.

عناصری چون فطرت، ایمان، شهود، وجهه خليفة اللهی انسان، امدادهای غیبی، ربوبیت تکوینی و تشریعی، دو ساحتی بودن [ساحت مُلکی و ساحت ملکوتی] پدیده‌های جهان مادی [اعم از پدیده‌های طبیعی و واقعیت‌های اجتماعی]، هدفمندی و یک‌پارچگی جهان هستی، پیوستگی و نظام‌مندی جهان طبیعت و مجردات، ارتباط وثیق و عمیق امور دنیوی و اخروی و... از جمله اموری‌اند که به عنوان وجوه امتیاز و عوامل تعیین‌کننده در فرآیندهای رهبری و مدیریت قرآن‌کریم و نظام‌های معرفتی و رفتاری برخاسته از آن، نقش آفرینی می‌کنند. ارتباط و انس هرچه بیشتر انسان و جامعه با آیات قرآن، زمینه‌ها و ظرفیت‌های تجلی کلام الهی در عمل و اندیشه تک‌تک افراد جامعه و شبکه روابط و مناسبات اجتماعی را فراهم می‌کند «زمر/ 3»، استعداد اطاعت متعهدانه و مبتنی بر شهود قلبی و معرفت عقلانی افراد، گروه‌ها، نهادها و سازمان‌ها از کلام الهی و ائمه معصومان: را شکوفا می‌نماید «بقره/ 285»؛ «آل‌عمران/ 8»، تا جلوه‌های خداگونگی در اندیشه، رفتار و گفتار آحاد افراد جامعه و هر یک از نهادها و سازمان‌ها برجسته ‌شود «فرقان/ 76ـ63» و شواهد، مستندات و نشانه‌های اعجاز مدیریتی قرآن کریم آشکار و برتری و خارق‌العاده بودن عمل و اندیشه مدیریتی قرآن کریم مستند و مستدل شود.

جلوه‌هايی از نفوذ و اثربخشی مدیریت قرآن

با درنگي اجمالی در سخنان گوهربار امیر کلام علي7 با گزاره‌هايی در بیان حقیقت قرآن روبه‌رو می‌شویم که هر کدام می‌تواند راهنمای روشنی برای کشف، احراز و تبیین وجهی از وجوه اعجاز مدیریتی قرآن یا اعجاز مدیریت در قرآن و استدلال به آن‌ها باشد.

1. نورانی بودن قرآن‌کریم

پیامبر9 با نورى هدايتگر انسان‌ها شد كه همه بايد از آن اطاعت نمايند و آن نور، قرآن كريم است «نهج‌البلاغه، خ 158».

خداوند نورانيّت قرآن را تمام، و دين خود را به وسيله آن كامل کرد «همان، خ 183».

قرآن نورى است كه خاموشى ندارد و چراغى است كه درخشندگى آن زوال نمی‌پذيرد «همان، ‌خ 198‌».

شعله‏اى است كه نور آن تاريك نمی‌شود «همان، خ 198».

‌نورى است كه با وجود آن، تاريكى يافت نمى‏شود «همان، خ 198».

بدون آن تاریکی‌ها، بر طرف نمی‌‌شود «همان، خ 18».

نوری آشكار و درمانى سودمند است كه تشنگى را فرو می‌نشاند «همان، خ 156».

2. استواري و هدایت‌گری قرآن‌کریم

قرآن خانه‏اى است كه ستون‏هاى آن هرگز فرو نمى‏ريزد «همان، خ 133».

بنايى است كه ستون‏هاى آن خراب نمی‌شود «همان، خ 198».

معدن ايمان و اصل آن است «همان، خ 198».

پايه‏هاى اسلام و ستون‏هاى محكم آن است «همان، خ 198».

سرچشمه عدالت و نهر جارى عدل است «همان، خ 198».

هدايتگری است که نيكى و بدى و خير و شر را آشكارا بيان مي‌کند «همان، خ 167».

راهنمای گويا و دستورى استوار است «همان، خ 169».

نشانه هدايت براى كسی است كه در آن بنگرد «همان، خ 198».

كسى با قرآن همنشين نشد؛ مگر آن‌که در هدايت او افزود و از كوردلى و گمراهى‏اش كاست «همان، خ 176».

كسى با داشتن قرآن، نيازى ندارد و بدون آن، هرگز بى‏نياز نخواهد بود «همان، خ 176».

نجات دهنده کسي است كه حافظ قرآن باشد و به آن عمل كند «همان، خ 198».

3. ژرفای شگفت‌انگیز قرآن‌کریم

قرآن دريايى است كه ژرفاى آن درك نمي‌شود «همان، خ 198».

چشمه‏هاى دانش و درياهاى علوم است «همان، خ 198».

نهرهاى زلال و جاری حقيقت، و سرزمين‏هاى آن است «همان، خ 198».

داراى ظاهرى زيبا و باطنى ژرف و ناپيداست، مطالب شگفت‏آور آن تمام نمى‏شود، و اسرار نهفته‌اش پايان نمى‏پذيرد «همان، خ 18».

فرو نشاننده عطش علمى دانشمندان، و باران بهارى براى قلب فقيهان، و راه گسترده براى صالحان است «همان، خ 198».

دريايى است كه تشنگان، تمام آب را نمي‌توانند بکشند و چشمه‏اى است كه آب آن کاستي نمي‌پذيرد و محل برداشتِ آبى است كه هرچه از آن برگيرند، كاهش نمى‏يابد «همان، خ 198».

4. شفا‌بخشی قرآن‌کریم

در سختى‏ها از قرآن يارى بجوييد، «همان، خ 176».

درمان خود را از قرآن بخواهيد «همان، خ 176».

درمان بزرگ‌ترين بيمارى‏ها يعنى كفر و نفاق و سركشى و گمراهى هست «همان، خ 176».

قرآن شفابخش دردهاى انسان است «همان، خ 158».

از نور آن شفا و بهبودى بخواهيد؛ زيرا شفاى سينه‏هاى بيمار است «همان، خ 110».

شفا‌دهنده‏اى است كه بيمارى‏هاى وحشت‏انگيز را مي‌زدايد «همان، خ 198».

دارويى است كه با وجود آن بيمارى وجود ندارد «همان، خ 198».

5. جامعیت و مرجعیت قرآن کریم

قرآن سامان دهنده امور فردى و اجتماعى انسان‌هاست‌ «همان، خ 158».

جامع علم آينده، و حديث گذشته است‌ «همان، خ 158».

اخبار گذشتگان و آيندگان و احكام مورد نياز زندگى انسان‌ها را در خود جای داده است «همان، ح 313».

از قرآن پيروى كنيد، با قرآن خدا را بشناسيد، و خويشتن را با آن اندرز دهيد، و رأى و نظر خود را در برابرش متّهم كنيد، و خواسته‏هاى خود را که با آن مطابق نیستند، نادرست بشماريد «همان، خ 176».

خواسته‏هاى خود را به وسيله قرآن از خدا بخواهيد، و با دوستى قرآن، به خدا روى آوريد، و با وجود آن، از خلق خدا چيزى نخواهيد؛ زيرا وسيله‏اى، براى تقرّب بندگان به خدا، بهتر از قرآن وجود ندارد «همان، خ 176».

شفاعت قرآن پذيرفته و سخن آن تصديق مى‏شود. آن كس كه قرآن در قيامت شفاعت‌اش كند، بخشوده مى‏شود، و آن كس كه قرآن از او شكايت كند، محكوم است (در روز قيامت ندا دهنده‏اى بانگ مى‏زند كه: «آگاه باشيد امروز هر كس گرفتار بذرى است كه كاشته و دچار عملى است كه انجام داده است؛ جز اعمال منطبق با قرآن») «همان، خ 176».

6. سخن‌گويی و بازدارندگی قرآن کریم

قرآن فرماندهى بازدارنده است؛ «همان، خ 183».

ساكتى گويا و حجّت خدا بر آفريده‌ها است «همان، خ 183».

سخن‌گويى است با زبان گویا كه هيچ‏گاه از حق‏گويى كُند و خسته نمی‌شود «همان، خ 133».

سخن‌گويى كه هرگز دروغ نمى‏گويد «همان، خ 176».

كسى كه با قرآن سخن بگويد، راست گفته و هر كس بدان عمل كند، پيشتاز است «همان، خ 156».

کتابی است که تكرار و شنيدن پياپى آيات، كهنه‏اش نمى‏سازد، و گوش از شنيدن آن خسته نمى‏شود «همان، خ 156».

پنددهنده‏اى است كه نمى‏فريبد، و هدايت‌كننده‏اى است كه گمراه نمى‏سازد «همان، خ 176».

جداكننده حق از باطل است و درخشش برهان آن خاموش نمی‌گردد «همان، خ 198».

برهانى است برای كسی كه با آن سخن بگويد «همان، خ 198».

عامل پيروزى است براى كسی كه با آن استدلال كند، «همان، خ 198».

7. عزت و شکست‌‌ناپذیری قرآن کریم

قرآن؛ صاحب عزّتى است كه ياران آن هرگز شكست نمي‌خورند «همان، ‌خ 133‌».

قدرت براى کسی است كه آن را برگزيند «همان، خ 198».

قدرتى است كه ياوران آن شكست ندارند، «همان، خ 198».

محل امن براى هركس است كه وارد آن شود «همان، خ 198».

سپر نگهدارنده‌ایی است براى کسي كه خود را با آن بپوشناند «همان، خ 198».

ريسمان محكم الهى است «همان، خ 156».

ريسمانى است كه رشته‏هاى آن محكم است «همان، خ 198».

پناهگاهى است كه قلّه‌های آن بلند است «همان، خ 198».

نگهدارنده كسى است كه به آن تمسّك جويد و نجات دهنده کسي است كه به آن چنگ زند «همان، خ 156».

حقّى است كه يارى كنندگان آن مغلوب نمي‌شوند «همان، خ 198».

8. خزانه‌داران علوم و معارف قرآن کریم

پیامبر9 زبان گویای قرآن است «همان، خ 158».

ما اهل‏بيت پيامبر9 خزانه‌داران علوم و معارف وحى، و دَرهاى ورود به آن معارف، مى‏باشيم «همان، خ 154».

اهل‌بيت پيامبر9 گنجينه‏هاى علوم خداوند رحمان‌اند، اگر سخن بگويند، راست مي‌گويند، و اگر سكوت كنند،هرگز کسی برآنان‌پيشى نمي‌جويد؛ «همان،خ 154».

وقتی حضرت مهدى4 ظهور کنند، خواسته‏ها را تابع هدايت وحى مى‏كند؛ هنگامى كه مردم هدايت را تابع هوس‏هاى خويش قرار مى‏دهند؛ (در حالى كه به نام تفسير نظريّه‏هاى گوناگون خود را بر قرآن تحميل مى‏كنند، او نظريّه‏ها و انديشه‏ها را تابع قرآن مى‏سازد) «همان، خ 138».

چیستی نظریه

اندیشمندان برداشت‌ها و تفسیرهای متفاوتی از نظریه دارند، مانند:

1ـ نظريه، مجموعه‏اى به هم پيوسته از سازه‏ها (Construets)، مفاهيم (Coneepts)، تعاريف و قضاياست كه براي تبيين و پيش‏بينى پديده‏ها، از راه تشخيص روابط بين متغيرها، يك نظر نظامدار درباره اين پديده‏ها ارائه مى‏دهد. (هومن، شناخت روش علمي در علوم رفتاري، ص11).

2ـ نظريه مجموعه‏اى از تعريف‌ها و پيشنهادها درباره تعدادى متغير به هم پيوسته است، كه همه اين تعريف‌ها و پيشنهادها، بُعد منظم و مدونى از وقايع و پديده‏هايى را كه در اثر همبستگي‌ها و تداخل اين متغيرها به وجود مى‏آيد، ارائه مى‏دهد (نادرى ـ نراقى، 32).

3ـ نظريه‏ها، در واقع دام‌هايى‌اند كه ما براى آن گسترده‏ايم تا آن‌چه را كه «جهان» ناميده مى‏شود، صيد كنيم تا حلقه‏هاى شبكه دام را تنگ‌تر و تنگ‌تر سازيم (پوير، 63).

4ـ تئورى بيان‌كننده مجموعه‏اى از مفاهيم يا فرض‌هايى است كه به صورت سيستماتيك توجيه كرد (رابينز، تئوري سازمان، 47).

5ـ مجموعه‏اى از بيانيه‏هايى است كه بر مبناى قواعد منطقى و مبين بخشى از واقعيت هستند. (همو، ص 95).

بنابراین در نگاهی کلی و جامع می‌توان گفت‌: نظريه[3] بياني منظم، انتزاعي، موجز، متشکل از قضايا، مستدل و منطقي، مبتني بر يک سلسله مطالعات علمي، مبيّن يک اصل کلي يا مجموعه‌اي از اصول مربوط به چگونگي و چرايي واقعیت‌ها یا رويدادها در سطح خرد یا کلان است.

هر نظريه تنها انعکاس‌دهنده و تبيين‌کننده بخشي از واقعيت است که در يک کليّت به هم پيوسته، فهم مي‌شود. يک نظريه معمولاً چهار بُعد شناختي (معرفت ناظر به واقع‌)، عاطفي (‌تجسم تجربه و احساسات نظريه‌پرداز)‌، بازانديشي (شيوه‌اي براي درک واقعيات‌)‌ و هنجاري (‌ارائه مفروض‌هاي پنهان و آشکار در اين که واقعيت بايد چگونه باشد‌) دارد.

کار اصلي يک نظريه تبيين و در مرحله بعد تعميم (‌و بر همين اساس، اعطاي قدرت پيش‌بيني) است‌. تبيين انواعي دارد که مهم‌‌ترين و پرکاربردترين آن تبيين علّي است‌. هر نظريه معمولاً امکان طرح پرسش‌ها و فرضيه‌هاي جديدي درباره واقعيت را براي محقق فراهم مي‌سازد. (شرف‌الدین، ماهيت و چيستي نظريه، ص3ـ1).

عمده کارکردهای مورد انتظار از یک نظريه عبارت است از:

1. محدود ساختن افق ديد و گستره علايق محقق و جهت دادن به آن در تمرکز بر پديده‌هاي خاص يا بخش‌هايي از يک پديده.

2. تعيين و مشخص ساختن مسير مطالعات علمي با انواع اطلاعات مربوط.

3. امکان‌يابي ربط اطلاعات مربوط به يک‌ديگر و طبقه‌بندي آن‌ها‌.

4. امکان‌دهي به توصيف و تبيين پديده‌ها: اساسي‌ترين کاربرد يک نظريه، توضيح مجموع پديده‌هايي است که نظريه معطوف بدان است‌.

5‌. امکان‌دهي به تعميم اطلاعات و نتايج به دست آمده به پديده‌هاي مشابه.

6. پيش‌بيني حقايق و واقعيات: يک نظريه به محقق امکان مي‌دهد تا موارد مشاهده نشده، مرتبط را پيش‌‌بيني کند‌.

7. زمينه‌سازي براي طرح فرضيات جديد‌.

8‌. آشکار ساختن و کشف شكاف‌هاي موجود در دانش بشري‌: نظريه‌ها‌، ابزارهاي مناسبي براي روشن ساختن وضعيت موجود يک حوزه معرفتي‌اند‌‌.

9‌. امکان‌دهي به توجيه پديده‌ها با حداکثر احتمال (همو‌، ص 5).

يك نظريه علمي و پذيرفتني بايد اين ويژگي‌ها را داشته باشد:

1ـ استحکام دروني، قضاياي همگام و غيرمتضاد داشته باشد، سوء تفاهم و ابهام ايجاد نکند، تناقض محتوايي نداشته باشد، فرضيات آن با يک‌ديگر سازگار و اصطلاحات به کار رفته در آن بي‌ابهام باشند و قضاياي آن از استحکام و تداوم منطقي برخوردار باشند.

2‌. استحكام بروني‌، قضاياي آن با موازين دنياي خارج، كه در واقع محك‏هاي استنباطات پژوهشي (Rasearch Inferecce) شمرده مي‌شوند‌، تطبيق‌پذير باشند.

3‌‌. مستندات قوي‌، به مجموعه قابل توجهي از اطلاعات‌، مستندات و شواهد متقن تکيه کند‌.

دـ قابليت سنجش، قابليت سنجش داشته باشد و با ارجاع به مستندات و شواهد مختلف‌، آمادگي لازم براي تاييد يا رد را داشته باشد.

4. عملياتي بودن‌، در جهان واقع قابل اعمال و بهره‌گيري باشد‌، با واقعيات مشهود رابطه برقرارکند و به عبارتي از حالت نظري و تجريدي خارج شود. برخي اين ويژگي را در ذيل «آزمون‌پذيري‌»  ذکر کرده‌اند‌. در آزمون‌پذيري يک نظريه‌، برخي فيلسوفان علم، قابليت ابطال (‌ابطال‌پذيري) و برخي تأييد و اثبات (اثبات‌پذيري) توسط شواهد تجربي را شاخص مقبوليت و اعتبار آن ذکر کرده‌اند.

5. قابليت تعميم‌‌، تا حد امكان، عموميت داشته و به كليه موارد مشابه تعميم‌پذير باشد.

6. صرفه‌جويي علمي، تا حد امکان موجز و مختصر باشد و با حداقل فرضيات و مفاهيم به شرح و تبيين موضوع مورد نظر بپردازد. (همو‌، ص9ـ 8).

پیش نیازهای نظریه اعجاز مدیریتی  قرآن

الف) نگاه کارکردی به قرآن؛ اولین پیش نیاز نظریه اعجاز مدیریتی قرآن

بخشی از کارکردهای مدیریتی قرآن که حقیقتی زنده و آسمانی است و با ساختار لفظی معین در قالب کتابی مشخص و در دوره زمانی محدود (23 سال) از لوح محفوظ و جهان ملکوت به عالم ماده تنزل یافته، عبارت است از:

1. تنها نظامی (ساختار معنایی) است که معنویت را در همه جهات مادی فرد، سازمان، حکومت و جامعه منعکس و نهادینه می‌کند.

2. شبکه معرفتی جامع و جاودانه‌ای است که در جذب افراد انسانی و هدایت و رهبری آنان در مسیر اهداف و روشن‌ کردن راه سعادت و نقاب‌زدایی از چهره باطل، همه جهان را به مبارزه طلبیده است.

3. راهنما و راهبر بی‌نظیری است که با نشانه‌های آشکار و براهین استوار و متانت گفتار و عفت بیان، در قرن‌های متمادی، در پرورش انسان‌های وارسته‌، رهبران مقتدر، پیروان ثابت‌قدم و نيز ایجاد نهادها و ساختارهای کارآمد و آفرینش فرهنگ‌های الهام بخش، نقش‌آفرینی کرده است.

4. تنها کانون معرفت و معنویتی است که با گشودن چشمه‌های دانش و جاری کردن نهرهای زلال حقیقت به روی بشر، نمادهای جهالت و ضلالت و ياران فساد، استبداد و استعمار را افشا کرده و ارزش‌های متعالی را با رذیلت‌ها و شقاوت‌ها جایگزین کرده است.

5. عزت و شوکت دارد که با تکریم نفوس و صیانت از حقوق و بسط آزادی‌های معنوی، جامعه‌ای بزرگ و امتی نمونه و عظیم را بنا نهاد که هنوز سرآمد جوامع بشری و الگوي مصلحان اجتماعی و آزادی‌خواهان عدالت‌گستر در سراسر عالم است‌.

6. رهبر و هدایت‌کننده‌ای است که بانفوذ در اعماق دل و جان، روح انسان‌ها را از اعجاب و تحسین پرمی‌سازد و به پیروان خود می‌آموزد که سست نشوند، غمگین نباشند، و با ايجاد و گسترش عدالت اجتماعی، امید، نشاط، استقامت و پایداری، انواع قدرت‌ها را تحصیل کنند که سرانجام، پیروزی قطعی و عزت و دولت پایدار برای آن‌هاست؛ اگر ایمان آوردند و به توصیه‌های آن عمل کنند.

7. سخن‌گویی با زبان گویا است که همه فتنه‌‌‌ها، توطئه‌ها و هجمه‌های مخالفان در طول تاریخ را که با هدف تحریف قرآن و انزوای اندیشه‌های توحیدی برنامه‌ریزی و سازماندهی می‌شد، به شکست و رسوایی کشانده است. بنابراین قرآن‌کریم که معجزه‌ای زنده و گویا است مانند خورشید تابان و دریای جوشان، در همه شرایط زمانی و مکانی، رسالت هدایت، رهبری و مدیریت اثربخش خود را به طور کامل انجام داده است و همچنان برای آینده تارخ بشریت، راهنمای مطمئن و راهبری مقتدر است Gإِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَF.

ب) جواز تفسیر علمی[4] قرآن

رویکردهای مختلفی درباره تفسیر علمی قرآن وجود دارد، اما مقصود ما موارد زير است.

1‌. جواز استخدام علوم و امکان کمک گرفتن از یافته‌های دانش برای توضیح مفاد و مقصود از آیات قرآن.

2‌. امکان استخراج و استنباط مطالب علمی (کشفیات جدید علوم) از آیات قرآن.

3‌‌. امكان پاسخ‌گویی قرآن به پرسش‌ها و ابهام‌هايي که از سوي علوم در مورد محتوای آیات مطرح می‌شود.

4‌. امكان استنباط مطالب علمی به مناسبت محتوای آیات.

ج) وجود آيات مدیریتی قرآن‌کریم

وجود آیات مدیریتی در قرآن، شرط لازم امکان یا جواز تفسیر مدیریتی است که می‌تواند یکی از شاخه‌های تفسیر علمی نیز شمرده شود. برای دست‌یابی به تفسیر مدیریتی معتبر، مراحلی به شرح زیر را می‌توان مطرح کرد و به بحث و بررسی عالمانه آن با رویکرد انتقادی پرداخت‌.

1. تعریف و طبقه‌بندی آیات مدیریتی قرآن؛

2. تعمیق فهم و گسترش مدلول آیات؛

3. استخراج مضمون‌ها، مفاهیم و پیام‌های مدیریتی آیات؛

4. استنباط و تبیین مطالب علمی مدیریت از آیات (مبانی، اصول، قواعد، مسایل، روش‌ها و...)؛

5. مدل‌سازی و نظام‌پردازی بر اساس مجموعه آیات مدیریتی قرآن؛

6. رويارويي علمی با اندیشه‌ها و مکاتب رقیب و پاسخ‌گویی به شبهه‌ها و ابهام‌ها پیرامون محتوای آیات.

رویکرد نظریه اعجاز مدیریتی قرآن

نظریه اعجاز مدیریتی قرآن کریم، پیشینه تاریخی، آرا و دیدگاه‌های اندیشمندان موافق و مخالف اعجاز قرآن (به ویژه اعجاز علمی قرآن) را به چالش مي‌کشاند و مبانی آنان را با رویکرد انتقادی، تحلیل و بررسی می‌نماید و با جمع‌‌آوری و تحلیل محتوایی اسناد و شواهد قرآنی، روایی، تاریخی، کلامی،‌ فلسفی و بهره‌گرفتن از دانش تخصصی مدیریت و سازمان، نشان می‌دهد که قرآن‌کریم برای اداره انسان، جامعه، حکومت، نهادها و سازمان‌ها (اعم از نهادهایی که در طول تاریخ زندگی بشر شکل گرفته است و سازمان‌هایی که هر روز به تنوع، گستردگی و پیچیدگی آن‌ها افزوده می‌شود)، مبانی، اصول، قواعد، مسايل و شیوه‌هایی دارد.

1ـ خارق العاده و فراتر از افق عقل و تجربه بشری است؛

2ـ از هیچ فرد یا گروه انسانی حتی نوابغ جهان ساخته نیست و دانش تخصصی موجود، تنها به بخشی از آن‌ها دست یافته است؛

3ـ از نظر زمان، مکان، کیفیت، نوع و ديگر شرایط محیطی، به هیچ فرد، گروه، جامعه یا دوره‌ای از حیات بشری محدود نیست؛

4ـ برای همه افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها، حکومت‌ها، جوامع و دوره‌های حیات انسانی نتیجه‌بخش و راه‌گشا است؛

5ـ از انسجام و توانایی فوق‌العاده برای تعامل الهام‌بخش، سازنده و رويارويي مقتدرانه با هر مکتب و اندیشه مدیریتی معارض برخوردار مي‌باشد و شکست‌ناپذیر است؛ زیرا از نیروی لایزال و نامحدود خداوند علیم و حکیم سرچشمه گرفته و پیوسته به آن متکی است.

فرضیه‌های نظریه اعجاز مدیریتی قرآن

بشر در چگونگی اداره خود و دیگران و مدیریت گروه‌ها، نهادها، سازمان‌ها، حکومت‌ها و جوامع، نیازمند آموزه‌های وحیانی است و یافته‌های تجربی و دستاوردهای عقلانی به تنهایی براي اداره آن‌ها کفایت نمی‌کند.‌ هم‌چنين شیوه‌های هدایت، رهبری و مدیریت قرآن‌کریم برخاسته از اسباب و علل فراطبیعی و فراتر از نیروی محدود بشری است؛ تسلط بر فرآیند هدایت، رهبری و مدیریت قرآن فراتر از محدوده توان انسان عادی است و نیازمند تبیین و تفسیر پیامبر اکرم9 و ائمه معصوم: مي‌باشد و این بُعد از اعجاز کلام الهی، به عنوان نظریه اعجاز مدیریتی قرآن کریم قابل اثبات و تبیین علمی و کاربردی است.

در چارچوب نظریه اعجاز مدیریتی قرآن، نظام‌های عقلانی ـ معرفتی و نظام‌های رفتاری ـ تجربی کارآمد و اثربخش (و ممتاز از آن‌چه که در حوزه عقل و تجربه مطرح شده است) به تناسب هر یک از جوامع و دوره‌های حیات بشری قابل کشف و تبیین است.

پي‌نوشت‌ها

[1] چنان چه اموری مانند: 1ـ آشنا ساختن انسان با خويشتن؛ 2ـ  اثبات احترام ذات؛ 3ـ  پذيرش تعهد انسانى برين؛ 4ـ تعديل خود طبيعى؛ 5ـ آزاد كردن انسان از مطلق سازى‏ها؛ 6ـ رها ساختن انسان از كابوس جبرهاى نمايشى و تقويت اختيار؛ 7ـ تفكيك امتيازهاي جبرى از امتيازهاي تكاملى؛ 8ـ شناخت و ارزيابى هدف و وسيله؛ 9ـ  آشنايى با خود براى زيستن با خود، و تفسير «از خود بيگانگى»؛ 10ـ شكوفا شدن فطرت؛ 11ـ توجيه منطقى رابطه فرد و اجتماع و... بخش دیگری از نیازهای هدایتی انسان می‌باشند.

[2] روش تفسیر علمی از آن جهت که استخدام علوم در فهم قرآن است و نتایج مشخص و جدید به دنبال دارد و از منبع و ابزار ويژه در تفسیر استفاده می‌کند، از روش‌های تفسیری به شمار می‌رود و چون برخی مفسران ـ مثل طنطاوی در الجواهر ـ مطالب زیادي از علوم‌تجربی را در تفسیر نقل کرده‌اند، گرایش تفسیری به شمار می‌آید (رضايي اصفهاني، منطق تفسیر قرآن (3)، (روش تحقیق در تفسیر و علوم قرآن)، ص 19).

[3] چهار تعبير درباره چگونگي ارتباط نظريه با واقعيت، وجود دارد که باربور در کتاب «علم و ودين » بدان اشاره کرده است.

1. نظريه به عنوان خلاصه داده‌ها (پوزيتيويسم): بسياري از دانشمندان تجربي مفاهيم و نظريه‌‌ها را خلاصه داده‌‌ها و محصول مشاهده‌هاي حسي و تجربي مي‌دانند (باربور، علم و دين، ص 198)؛

2. نظريه هم‌چون وسيله‌اي مفيد (وسيله‌انگاري‌): رايج‌ترين تعبير ميان فيلسوفان تحليل زباني در تلاش براي روشن کردن انواع و نقش‌هاي مختلف زبان علم، برداشت وسيله انگارانه از نظريه‌هاي علمي است؛

3. نظريه به عنوان صورت ذهني (ايده‌آليسم): ايده‌آليسم [= اصالت صورت ذهني] در تاکيد بر سهم داننده در علم، حتي از وسيله انگاري هم فراتر مي‌رود؛

4. نظريه هم‌چون بازنمود جهان (اصالت‌ واقع): اصالت واقعيان [=رئاليست‌ها] برخلاف پوزيتيويست‌ها حکم مي‌کنند که آن‌چه واقعي است (يعني در واقع هست)، مشاهده‌پذير نيست و برخلاف وسيله‌انگاران‌، طرفدار اين رأي‌اند که مفاهيم معتبر‌، همان‌قدر که مفيدند‌، صادق و حقيقي‌اند و برخلاف ايده‌آليست‌ها، مي‌گويند مفاهيم‌، ماهيت حوادث جهان را باز مي‌نمايند‌. انگاره‌هاي داده‌ها فرافکنده ما نيست؛ بلکه تا حدّ زيادي ريشه در روابط عيني متن طبيعت دارد. آن‌چه در تکوين دانش يا معرفت ما سهم تعيين‌کننده دارد، عين معلوم [= ابژه] است؛ نه ذهن عالم [= سوژه]؛ لذا علم کشف و اکتشاف است؛ نه صرفاً جعل و اختراع (شرف‌الدین، ماهيت و چيستي نظريه، ص 6 ـ 7).

[4] تفسیر علمی از جهت شکل و شیوه تفسیر اقسامی دارد، مانند:

الف) استخراج همه علوم از ظواهر آیات قرآن که معمولاً به تأویل منجر می‌شود‌‌؛

ب‌) تطبیق و تحمیل نظریه‌هاي علمی بر قرآن که معمولاً به تفسیر به رأی مي‌رسد.

استخدام علوم برای فهم بهتر معانی و مقاصد قرآن می‌‌باشد. اگر تفسیر علمی به صورت تفسیر به رأی‌؛ تحمیل نظریه علمی یا نظر مفسر بر قرآن‌؛ استخراج علوم، با تمسک به تأویل غیرصحیح آیات قرآن‌؛ و نیز اگر توسط افراد غیر متخصص یا با علوم ظنی، نظریه‌ها و تئوری‌ها یا به وسیله قضایای یقینی (یقین به معنای اعم= اطمینان با احتمال ضعیف طرف مقابل) انجام پذیرد، اعتباری نخواهد داشت (رضايي اصفهاني، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن‌کریم، ص390 ـ 386).


فهرست منابع

1.      سيدرضي، محمد بن حسين بن موسي، نهج‌البلاغه؛ تحقيق: صبحي صالح، دارالأسوه، بيروت، 1415ق.

2.      جعفری، محمد تقى، ترجمه‏ و تفسير نهج‏البلاغه،دفترنشرفرهنگ‏ اسلامى‏،تهران،1376،چ هفتم‏.

3.      جوادى آملى، عبدالله، تفسير موضوعى قرآن‌كريم، (حیات حقیقی انسان در قرآن)، مرکز نشر اسراء، قم، 1373 ش.

4.      همو، حق و تکلیف در اسلام، تحقیق و تنظیم مصطفی خلیلی، ویرایش حسین شفیعی، مرکز نشر اسراء، قم، 1384.

5.      خاكى‏، غلامرضا، روش تحقيق در مديريت‏، مركز انتشارات علمى دانشگاهى آزاد اسلامى، بي‌جا، 1384 ش.

6.      خمینی، روحَ‌الله، شرح دعای سحر؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، تهران، 1381 ش، چ دوم.

7.      رابينز، اسیفن، تئوری سازمان، ترجمه سید مهدی الوانی و حسد دانائی فرد، چاپخانه خوشه، بي‌جا، 1376 ش.

8.      رشيد رضا، محمد، تفسير المنار، دار المنار، قاهرة، 1373 ق، چ چهارم.

9.      رضایی اصفهانی، محمدعلی، روش تحقیق در تفسیر و علوم قرآن، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، 1386ش.

10.  همو، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن کریم، سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، تهران، 1383.

11.  رضى‌الدين على بن موسى، ابن‌طاووس، اقبال‌الاعمال، دارالكتب الاسلامية، تهران، 1390 ق، چ دوم.

12.  زرقاني، محمد عبدالعظيم، مناهل العرفان فى علوم القرآن، داراحياء التراث العربى، بيروت، 1416 ق، چ اول.

13.  زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فى علوم القرآن، به كوشش يوسف مرعشلى، دارالمعرفة، بيروت، 1415 ق، چ دوم.

14.  زمخشری، محمود بن‏عمر، الكشاف، بلاغت، قم، 1415 ق، چ دوم.

15.  شرف الدین، حسین، ماهیت و چیستی نظریه، (جزوه منتشرنشده)، 1386.

16.  طنطاوى بن جوهرى، الجواهر فى تفسيرالقرآن‌الكريم، به كوشش احمد سعدعلى، مؤسسة مصطفى بابى حلبى، قاهرة، 1355 ق، چ اول.

17.  قرطبی، محمد بن احمد انصاری، تفسیر قرطبی، دارالفکر، بیروت، 1415ق.

18.  قیصری، داود بن محمود، شرح فصوص‌الحکم، تحقیق؛ دارالاعتصام، منشورات انوارالهدی، قم، 1416ق، چ اول.

19.  مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، داراحياء التراث العربى، بيروت، 1403 ق، چ سوم.

20.  مصباح يزدى، محمدتقی، قرآن‏شناسى، به كوشش محمود رجبى، دفتر انتشارات اسلامى، قم، 1376 ش، چ اول.

هومن، حیدرعلی، شناخت روش علمی در علوم رفتاری، چاپخانه آزمون، تهران، 1376 ش، چ سوم.


* . این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید